Ο εθισμός στα social media δεν είναι απλώς η επιθυμία να ελέγξουμε το κινητό μας κάθε τρεις και λίγο. Είναι η αίσθηση ότι χωρίς αυτή την “επικοινωνία”, η μέρα μας χάνει το νόημά της. Ότι αν δεν μοιραστούμε κάτι, τότε αυτό το κάτι δεν έχει αξία. Ότι αν δεν δούμε τι κάνουν οι άλλοι, μένουμε πίσω. Αυτή η εξάρτηση δεν εμφανίζεται από τη μια μέρα στην άλλη. Ξεκινά με μικρές συνήθειες που σιγά-σιγά καταλαμβάνουν όλο και περισσότερο χώρο στη ζωή μας.
Σε ένα εργαστήριο ψυχοθεραπείας, ένας νεαρός άνδρας περιέγραφε πώς περνούσε τέσσερις ώρες την ημέρα στο TikTok. Δεν ήταν απλώς ότι έχανε χρόνο. Είχε φτάσει στο σημείο να νιώθει άγχος όταν δεν είχε πρόσβαση στο διαδίκτυο. Όταν προσπαθούσε να μειώσει τη χρήση, ένιωθε σαν να του λείπει κάτι ουσιαστικό. Δεν ήταν μόνο η ώρα που έχανε. Ήταν η αίσθηση ότι χωρίς αυτό το συνεχές scrolling, δεν μπορούσε να χαλαρώσει, να σκεφτεί, να νιώσει.
Πώς ξεχωρίζει ο εθισμός στα social media από τη συνηθισμένη χρήση
Δεν αρκεί να περνάμε πολύ χρόνο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να μιλήσουμε για εθισμό. Ο εθισμός έχει συγκεκριμένα σημάδια. Το πρώτο είναι η απώλεια ελέγχου. Προσπαθούμε να μειώσουμε τη χρήση, αλλά δεν τα καταφέρνουμε. Ακόμα κι όταν ξέρουμε ότι μας βλάπτει, συνεχίζουμε. Το δεύτερο είναι η απόσυρση. Όταν δεν έχουμε πρόσβαση, νιώθουμε άγχος, εκνευρισμό ή ακόμα και σωματική δυσφορία.
Ένα τρίτο σημάδι είναι η προτεραιοποίηση. Τα social media γίνονται το πρώτο πράγμα που σκεφτόμαστε όταν ξυπνάμε και το τελευταίο πριν κοιμηθούμε. Ακόμα και σε στιγμές που θα έπρεπε να είμαστε παρόντες – σε ένα οικογενειακό δείπνο, σε μια συζήτηση με φίλους – το μυαλό μας είναι εκεί. Και τέλος, υπάρχει η ανοχή. Με τον καιρό, χρειαζόμαστε όλο και περισσότερο χρόνο μέσα στα κοινωνικά δίκτυα για να νιώσουμε την ίδια ικανοποίηση.
Αυτές οι συμπεριφορές δεν είναι απλώς ενοχλητικές συνήθειες. Επηρεάζουν την ποιότητα ζωής. Μελέτες δείχνουν ότι η υπερβολική χρήση συνδέεται με μειωμένη συγκέντρωση, κακή ποιότητα ύπνου και αυξημένα επίπεδα άγχους (Kuss & Griffiths, 2017). Δεν είναι τυχαίο ότι όσοι βιώνουν εθισμό συχνά αναφέρουν αίσθημα κανού, ακόμα και όταν είναι συνδεδεμένοι.
Γιατί είναι δύσκολο να το παραδεχτούμε
Ένας λόγος που ο εθισμός στα social media περνά απαρατήρητος είναι ότι δεν τον αντιμετωπίζουμε ως πραγματική εξάρτηση. Δεν είναι σαν το αλκοόλ ή τα τυχερά παιχνίδια. Είναι κάτι που κάνουν όλοι, και επομένως κάτι που θεωρείται φυσιολογικό. Όταν κάποιος πίνει πολύ, οι γύρω του το παρατηρούν. Όταν κάποιος περνά ώρες στο Instagram, θεωρείται απλώς «συνδεδεμένος» ή σύμπτωμα των καιρών.
Ένας άλλος λόγος είναι η ντροπή. Παραδεχόμαστε πιο εύκολα ότι έχουμε πρόβλημα με το φαγητό ή το ποτό παρά με το κινητό μας. Υπάρχει η αίσθηση ότι θα μας πουν «μα είναι απλά ένα app, απλά κλείσε το». Όμως ο εθισμός δεν λειτουργεί έτσι. Δεν είναι ζήτημα θέλησης. Είναι μια σύνθετη αλληλεπίδραση ψυχολογικών αναγκών, νευροβιολογικών μηχανισμών και κοινωνικών πιέσεων.
Σε μια θεραπευτική συνεδρία, μια γυναίκα περιέγραφε πώς ένιωθε όταν προσπαθούσε να μειώσει τη χρήση. «Είναι σαν να μου λείπει ένα μέρος του εαυτού μου», έλεγε. «Νιώθω ότι αν δεν είμαι εκεί, δεν υπάρχω». Αυτή η αίσθηση δεν είναι απλή υπερβολή. Είναι το αποτέλεσμα μιας διαδικασίας όπου τα social media έχουν γίνει το κύριο μέσο με το οποίο βιώνουμε τον κόσμο και τον εαυτό μας.
Η θεραπεία δεν είναι απλώς να κόψουμε τη χρήση. Είναι να βρούμε τι κενό προσπαθεί να καλύψει αυτή η χρήση και πώς μπορούμε να το καλύψουμε με πιο υγιείς τρόπους.
Πώς μπορεί να βοηθήσει η θεραπεία
Η θεραπεία για τον εθισμό στα social media δεν είναι μια λίστα συμβουλών για να μειώσουμε τον χρόνο οθόνης. Είναι μια διαδικασία που ξεκινά με την αναγνώριση του προβλήματος και την κατανόηση των λόγων που μας οδήγησαν εκεί. Γιατί καταφεύγουμε σε αυτά τα μέσα; Τι ανακουφίζουν; Τι φόβο ή πόνο προσπαθούμε να αποφύγουμε;
Μια ενδιαφέρουσα προσέγγιση είναι η συμμετοχή θεραπευτών που έχουν ζήσει παρόμοιες εμπειρίες. Μελέτες δείχνουν ότι όταν ένας θεραπευτής μοιράζεται ότι έχει ξεπεράσει έναν σχετικό εθισμό, οι ασθενείς νιώθουν λιγότερο μόνοι και πιο αισιόδοξοι για την ανάρρωσή τους (Levitt et al., 2016). Δεν πρόκειται για απλή ανταλλαγή ιστοριών. Είναι η δυνατότητα να δουν μπροστά τους κάποιον που κατάφερε να βγει από τον ίδιο κύκλο.
Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε θεραπευτής πρέπει να έχει ζήσει εθισμό για να βοηθήσει. Σημαίνει όμως ότι η θεραπεία γίνεται πιο αποτελεσματική όταν υπάρχει κατανόηση όχι μόνο σε θεωρητικό επίπεδο, αλλά και σε ανθρώπινο. Όταν ο θεραπευτής μπορεί να πει «ξέρω πώς είναι να νιώθεις ότι δεν μπορείς χωρίς αυτό» χωρίς να κρίνει, ο ασθενής νιώθει πιο ασφαλής να μιλήσει ανοιχτά.
Η διαδικασία της ανάρρωσης δεν είναι γραμμική. Υπάρχουν στιγμές που θα νιώσουμε ότι τα καταφέρνουμε και στιγμές που θα υποτροπιάσουμε. Αυτό δεν σημαίνει αποτυχία. Σημαίνει ότι μαθαίνουμε. Μαθαίνουμε να ζούμε χωρίς την άμεση επιβεβαίωση των likes, χωρίς το συνεχές scrolling, χωρίς την ψευδαίσθηση ότι ελέγχουμε τον κόσμο μέσα από μια οθόνη.
Βιβλιογραφία
- Kuss, D. J., & Griffiths, M. D. (2017). Social networking sites and addiction: Ten lessons learned. International Journal of Environmental Research and Public Health, 14(3), 311.
- Levitt, H., Butler, M., & Hill, T. (2016). What clients find helpful in psychotherapy: Developing principles for facilitating moment-to-moment change. Journal of Counseling Psychology, 63(3), 314-324.
- Twenge, J. M., & Campbell, W. K. (2018). Associations between screen time and lower psychological well-being among children and adolescents: Evidence from a population-based study. Preventive Medicine Reports, 12, 271-283.
