Τα αντιψυχωσικά φάρμακα προκαλούν αντικρουόμενες αντιδράσεις σε όσους τα συναντούν για πρώτη φορά, είτε ως ασθενείς είτε ως συγγενείς ενός ανθρώπου που τα χρειάζεται. Κάποιοι τα βλέπουν ως τη λύση που άργησε να έρθει. Άλλοι τα φοβούνται, γιατί έχουν ακούσει ιστορίες για ανθρώπους που …”άλλαξαν” μετά την έναρξή τους.
Τα αντιψυχωσικά και ο ρόλος τους στη θεραπεία της ψύχωσης
Τα αντιψυχωσικά χρησιμοποιούνται κυρίως στη σχιζοφρένεια, στη διπολική διαταραχή με ψυχωσικά στοιχεία και σε ορισμένες μορφές ψύχωσης που εμφανίζονται σε άλλες καταστάσεις. Όμως επικουρικά συνταγογραφούνται και στην κατάθλιψη, σε διαταραχές άγχους και για άλλες ενδείξεις. Η δράση τους σχετίζεται με τη ρύθμιση του συστήματος ντοπαμίνης στον εγκέφαλο, το οποίο εμπλέκεται στην εμφάνιση παραισθήσεων και παραληρητικών ιδεών.
Σε μια εκτεταμένη μετα-ανάλυση δεκαπέντε αντιψυχωσικών φαρμάκων, ο Leucht και οι συνεργάτες του (2013) διαπίστωσαν ότι όλα τα εξεταζόμενα σκευάσματα ήταν πιο αποτελεσματικά από το εικονικό φάρμακο στη μείωση των συμπτωμάτων, αν και οι διαφορές μεταξύ των ίδιων των φαρμάκων ήταν μεγαλύτερες από όσο θεωρούνταν παλαιότερα.
Στην κλινική πράξη, η βελτίωση δεν έρχεται πάντα άμεσα. Ένας άνθρωπος σε οξεία ψυχωσική κρίση μπορεί να χρειαστεί αρκετές εβδομάδες πριν η σκέψη του οργανωθεί ξανά και οι φωνές που άκουγε υποχωρήσουν. Η οικογένεια, στο μεταξύ, περιμένει σημάδια αλλαγής και ανησυχεί όταν αυτά καθυστερούν.
Παρενέργειες και η ανάγκη τακτικής παρακολούθησης
Η χρήση των αντιψυχωσικών συνοδεύεται από παρενέργειες που χρειάζονται προσεκτική παρακολούθηση. Η αύξηση βάρους, οι διαταραχές στο σάκχαρο και τα λιπίδια, καθώς και κινητικές διαταραχές όπως ο τρόμος ή η δυσκαμψία, αποτελούν τους κυριότερους κινδύνους, ιδίως στη μακροχρόνια θεραπεία.
Ο Correll και οι συνεργάτες του (2018) εξέτασαν τη σχέση κινδύνου και οφέλους στη μακροχρόνια αντιψυχωσική αγωγή. Κατέληξαν ότι, παρά τους μεταβολικούς κινδύνους, η διακοπή της θεραπείας σε ανθρώπους με σχιζοφρένεια συνδέεται με σημαντικά υψηλότερο κίνδυνο υποτροπής και νοσηλείας σε σχέση με τη συνέχιση της αγωγής.
Η απόφαση για τη θεραπεία δεν αφορά μόνο τα συμπτώματα που υποχωρούν, αλλά και το κόστος που ο κάθε άνθρωπος είναι διατεθειμένος να αναλάβει για αυτή την υποχώρηση.
Η τακτική παρακολούθηση περιλαμβάνει μέτρηση βάρους, πίεσης, σακχάρου και λιπιδίων σε τακτά διαστήματα, ιδίως τους πρώτους μήνες. Ο ψυχίατρος συζητά με τον ασθενή τυχόν ενοχλήσεις, ώστε η δοσολογία ή το ίδιο το φάρμακο να προσαρμόζονται εγκαίρως, αντί η δυσφορία να οδηγεί σε απότομη και ανεξέλεγκτη διακοπή.
Η διάρκεια της θεραπείας και το ζήτημα της διακοπής
Ένα ερώτημα που θέτουν σχεδόν όλοι οι ασθενείς αφορά τη διάρκεια της θεραπείας. Ο Leucht και οι συνεργάτες του (2012), σε συστηματική ανασκόπηση μελετών για την πρόληψη υποτροπής, διαπίστωσαν ότι η διακοπή των αντιψυχωσικών μετά την ύφεση των συμπτωμάτων αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο νέου ψυχωσικού επεισοδίου μέσα στον πρώτο χρόνο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος χρειάζεται αγωγή εφ’ όρου ζωής. Σε πρώτο ψυχωσικό επεισόδιο, ορισμένοι ειδικοί προτείνουν δοκιμή σταδιακής μείωσης της δόσης μετά από αρκετά σταθερά χρόνια, πάντα υπό στενή ιατρική παρακολούθηση. Σε ανθρώπους με πολλαπλά επεισόδια, η μακροχρόνια θεραπεία συνήθως προσφέρει μεγαλύτερη προστασία από την υποτροπή.
Η διακοπή ενός αντιψυχωσικού δεν πρέπει ποτέ να γίνεται απότομα ή χωρίς τη συνεργασία του θεράποντος ιατρού, καθώς ο κίνδυνος υποτροπής αυξάνεται σημαντικά στις πρώτες εβδομάδες μετά τη διακοπή. Πολλές υποτροπές που καταλήγουν σε νοσηλεία ξεκινούν ακριβώς από μια τέτοια απόφαση, παρμένη βιαστικά και χωρίς ιατρική καθοδήγηση.
Η απόφαση για έναρξη, συνέχιση ή διακοπή ενός αντιψυχωσικού δεν είναι ποτέ αμιγώς τεχνικό ζήτημα. Εξαρτάται από τη βαρύτητα των συμπτωμάτων, το ιστορικό υποτροπών, την ανοχή του κάθε ανθρώπου στις παρενέργειες και τις δικές του προτεραιότητες στη ζωή του. Ο ρόλος του ψυχιάτρου είναι να θέτει τα δεδομένα στο τραπέζι και να αφήνει χώρο για μια συζήτηση με ειλικρίνεια.
Βιβλιογραφία
- Leucht, S., Cipriani, A., Spineli, L., Mavridis, D., Örey, D., Richter, F., Samara, M., Barbui, C., Engel, R. R., Geddes, J. R., Kissling, W., Stapf, M. P., Lässig, B., Salanti, G., & Davis, J. M. (2013). Comparative efficacy and tolerability of 15 antipsychotic drugs in schizophrenia: A multiple-treatments meta-analysis. The Lancet, 382(9896), 951–962.
- Correll, C. U., Rubio, J. M., & Kane, J. M. (2018). What is the risk-benefit ratio of long-term antipsychotic treatment in people with schizophrenia? World Psychiatry, 17(2), 149–160.
- Leucht, S., Tardy, M., Komossa, K., Heres, S., Kissling, W., Salanti, G., & Davis, J. M. (2012). Antipsychotic drugs versus placebo for relapse prevention in schizophrenia: A systematic review and meta-analysis. The Lancet, 379(9831), 2063–2071.
