Πορνογραφία και ψυχική υγεία: τι δείχνουν οι έρευνες

Η πορνογραφία είναι ένα θέμα που συναντάει ντροπή ή άδικες ηθικές κρίσεις, αλλά σπάνια εξετάζεται ως παράγοντας που μπορεί να επηρεάσει την ψυχική υγεία. Οι έρευνες δεν μιλούν για «καλό» ή «κακό», αλλά για το πώς η συχνή χρήση της συνδέεται με αλλαγές στη διάθεση, στις σχέσεις και στον ύπνο. Το ερώτημα δεν είναι αν πρέπει να την καταδικάσουμε ή να την αποδεχτούμε, αλλά πώς μπορούμε να καταλάβουμε τις επιπτώσεις της σε έναν κόσμο όπου είναι πανταχού παρούσα.

Πώς η πορνογραφία επηρεάζει τον εγκέφαλο και τη διάθεση

Ο εγκέφαλος αντιδρά στην πορνογραφία όπως σε κάθε άλλο ερέθισμα που προκαλεί ευχαρίστηση. Η ντοπαμίνη, μια ενδογενής χημική ουσία που σχετίζεται με την ανταμοιβή, απελευθερώνεται κάθε φορά που βλέπουμε κάτι που μας διεγείρει. Αυτό δεν είναι κακό από μόνο του – συμβαίνει και με το φαγητό, τη μουσική ή την άσκηση. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η αναζήτηση αυτής της ανταμοιβής γίνεται αυτοσκοπός, εκτοπίζοντας άλλες δραστηριότητες που μας προσφέρουν ικανοποίηση.

Μελέτες δείχνουν ότι η υπερβολική χρήση πορνογραφίας μπορεί να μειώσει την ευαισθησία του εγκεφάλου στη ντοπαμίνη, με αποτέλεσμα να χρειαζόμαστε όλο και πιο έντονα ερεθίσματα για να νιώσουμε το ίδιο επίπεδο ικανοποίησης (Kühn & Gallinat, 2014). Αυτό το φαινόμενο, γνωστό ως ανοχή, είναι κοινό και σε άλλες μορφές εξάρτησης. Όταν η πορνογραφία γίνεται ο κύριος τρόπος διαχείρισης του άγχους ή της μοναξιάς, μπορεί να οδηγήσει σε έναν φαύλο κύκλο: όσο περισσότερο την χρησιμοποιούμε, τόσο λιγότερο ικανοποιημένοι νιώθουμε από άλλες πηγές ευχαρίστησης.

Ένας ασθενής μου, ο Θανάσης, περιέγραφε πώς περνούσε ώρες μπροστά στην οθόνη, παρόλο που μετά ένιωθε κενός. «Δεν είναι ότι με ευχαριστεί», έλεγε, «είναι ότι δεν αντέχω να νιώσω τίποτα άλλο». Η πορνογραφία λειτουργούσε σαν ένα προσωρινό αναισθητικό για το άγχος του, αλλά κάθε φορά που σταματούσε, αισθανόνταν χειρότερα. Αυτή η δυναμική δεν είναι σπάνια. Μελέτη σε 2.000 άτομα βρήκε ότι όσοι ανέφεραν προβλήματα με την πορνογραφία είχαν υψηλότερα επίπεδα κατάθλιψης και άγχους (Grubbs et al., 2019).

Ο ύπνος και ο βιολογικός ρυθμός: ένας παραγνωρισμένος παράγοντας

Η πορνογραφία καταναλώνεται κυρίως αργά το βράδυ, σε ώρες που ο εγκέφαλος θα έπρεπε να προετοιμάζεται για ξεκούραση. Το μπλε φως από τις οθόνες καταστέλλει την παραγωγή μελατονίνης, της ορμόνης που ρυθμίζει τον ύπνο, ενώ η διέγερση από το περιεχόμενο μπορεί να κρατήσει τον εγκέφαλο σε εγρήγορση. Ο διαταραγμένος ύπνος συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο για κατάθλιψη, άγχος και διαταραχές διάθεσης (Walker, 2017).

Για πολλούς, η πορνογραφία γίνεται πράγματι μέρος μιας νυχτερινής ρουτίνας που υπονομεύει τον ύπνο. Η Μαρία, μια 28χρονη που ήρθε σε θεραπεία για άγχος, παρατήρησε ότι όταν σταματούσε να καταναλώνει πορνογραφία πριν τον ύπνο, κοιμόταν καλύτερα και ένιωθε λιγότερο ευερέθιστη την επόμενη μέρα. Δεν ήταν η πορνογραφία από μόνη της το πρόβλημα, αλλά ο τρόπος που εμπόδιζε τον εγκέφαλό της να χαλαρώσει.

Η πορνογραφία δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή. Είναι ένα εργαλείο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί με τρόπους που ενισχύουν ή υπονομεύουν την ψυχική μας ισορροπία.

Σχέσεις και προσδοκίες: όταν η φαντασία συναντά την πραγματικότητα

Ένα άλλο ζήτημα που προκύπτει από την πορνογραφία είναι η επίδρασή της στις σχέσεις. Οι εικόνες που βλέπουμε διαμορφώνουν τις προσδοκίες μας για το σεξ, το σώμα και τη συμπεριφορά. Μελέτες δείχνουν ότι όσοι καταναλώνουν συχνά πορνογραφία μπορεί να αναπτύξουν λιγότερο ρεαλιστικές ιδέες για το σεξουαλικό σώμα και τις σεξουαλικές πρακτικές (Peter & Valkenburg, 2016). Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι θα έχουν προβλήματα στις σχέσεις τους, αλλά ότι μπορεί να δυσκολευτούν να συνδεθούν με την πραγματικότητα όταν η φαντασία έχει γίνει ο κανόνας.

Ο Γιώργος, ένας 35χρονος ασθενής μου σε σχέση, παρατήρησε ότι άρχισε να συγκρίνει τη σύντροφό του με τις γυναίκες που έβλεπε στα βίντεο. «Δεν είναι ότι δεν την αγαπούσα», εξηγούσε, «αλλά ένιωθα ότι κάτι έλειπε». Η σύγκριση δεν ήταν μόνο για την εμφάνιση, αλλά και για τη συμπεριφορά. Η πορνογραφία παρουσιάζει ενίοτε μια υπερβολική, ακραία εκδοχή του σεξ, που δεν αντιστοιχεί στην καθημερινότητα. Όταν η πραγματικότητα δεν ανταποκρίνεται σε αυτές τις εικόνες, μπορεί να δημιουργηθεί απογοήτευση ή άγχος.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η πορνογραφία καταστρέφει τις σχέσεις. Πολλοί άνθρωποι την χρησιμοποιούν ως μέρος μιας υγιούς σεξουαλικής ζωής. Το κλειδί είναι η επίγνωση: να αναγνωρίζουμε πότε γίνεται εμπόδιο αντί για βοήθημα. Η επικοινωνία με τον σύντροφο και η κατανόηση των διαφορών ανάμεσα στη φαντασία και την πραγματικότητα μπορεί να βοηθήσει.

Βιβλιογραφία

• Grubbs, J. B., Perry, S. L., Wilt, J. A., & Reid, R. C. (2019). Pornography problems due to moral incongruence: An integrative model with a systematic review and meta-analysis. Archives of Sexual Behavior, 48(1), 397-415.
• Kühn, S., & Gallinat, J. (2014). Brain structure and functional connectivity associated with pornography consumption: The brain on porn. JAMA Psychiatry, 71(7), 827-834.
• Peter, J., & Valkenburg, P. M. (2016). Adolescents and pornography: A review of 20 years of research. The Journal of Sex Research, 53(4-5), 509-531.
• Walker, M. (2017). Why we sleep: Unlocking the power of sleep and dreams. Penguin Books.
• National Elf Service. (2023). Can a circadian rhythm app stop depression and bipolar relapse? Retrieved from National Elf Service.