Τι είναι το burnout και γιατί δεν είναι απλώς κούραση
Το burnout δεν είναι μια κακή μέρα στη δουλειά ή μια προσωρινή κόπωση. Είναι μια κατάσταση χρόνιας εξάντλησης που επηρεάζει τόσο το σώμα όσο και το μυαλό, με μακροπρόθεσμες συνέπειες. Οι άνθρωποι που το βιώνουν περιγράφουν μια αίσθηση ότι «κάτι έχει σβήσει» μέσα τους – όχι απλώς σωματική κούραση, αλλά μια βαθύτερη αποξένωση από τη δουλειά, τους στόχους, ακόμα και από τον εαυτό τους.
Η Διεθνής Ταξινόμηση Νοσημάτων (ICD-11) το ορίζει ως σύνδρομο που προκύπτει από χρόνιο εργασιακό στρες που δεν έχει αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά. Χαρακτηρίζεται από τρία βασικά στοιχεία: εξάντληση, κυνισμό ή αποστασιοποίηση από τη δουλειά, και μειωμένη επαγγελματική αποτελεσματικότητα. Αυτά τα συμπτώματα δεν εμφανίζονται ξαφνικά, αλλά εξελίσσονται σταδιακά, χωρίς να γίνονται αντιληπτά.
Ένας λογιστής, για παράδειγμα, μπορεί να αρχίσει να νιώθει ότι οι αριθμοί «δεν έχουν νόημα», ενώ μια δασκάλα να δυσκολεύεται να συγκρατήσει την υπομονή της με τους μαθητές της. Δεν είναι σημάδια κόπωσης, αλλά ενδείξεις ότι το μυαλό προσπαθεί να προστατευτεί από μια κατάσταση που το υπερβαίνει.
Το burnout δεν είναι αδυναμία χαρακτήρα, ούτε προσωπική αποτυχία. Είναι η φυσιολογική αντίδραση ενός οργανισμού σε μη φυσιολογικές συνθήκες εργασίας.
Τα πρώτα σημάδια του burnout που αγνοούμε
Τα πρώτα σημάδια του burnout συχνά συγχέονται με απλή κούραση ή προσωρινή πίεση. Ένας άνθρωπος μπορεί να νιώθει ότι «δεν έχει διάθεση» για πράγματα που παλιά τον ευχαριστούσαν, ή ότι χρειάζεται όλο και περισσότερη ενέργεια για να ολοκληρώσει απλές εργασίες. Η αϋπνία, οι πονοκέφαλοι, ή η δυσκολία συγκέντρωσης είναι κατά κανόνα οι πρώτες σωματικές εκδηλώσεις.
Ένα άλλο χαρακτηριστικό σύμπτωμα είναι η συναισθηματική αποστασιοποίηση. Κάποιος που πριν ήταν ενθουσιώδης με τη δουλειά του, μπορεί να αρχίσει να την αντιμετωπίζει με αδιαφορία ή ακόμα και με εχθρότητα. Οι συζητήσεις με συναδέλφους ή πελάτες μπορεί να γίνονται φορτικές, ενώ οι αποφάσεις να λαμβάνονται αυθόρμητα, χωρίς κριτική σκέψη.
Η έρευνα των Maslach και Leiter (2016) έδειξε ότι το burnout δεν επηρεάζει μόνο την εργασιακή απόδοση, αλλά και τις προσωπικές σχέσεις. Οι άνθρωποι που βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο αποσύρονται από φίλους και οικογένεια, όχι επειδή δεν τους νοιάζει, αλλά επειδή νιώθουν ότι δεν έχουν τίποτα να δώσουν. Αυτή η απομόνωση, με τη σειρά της, επιδεινώνει την κατάσταση και δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο.
Ένα λιγότερο γνωστό σημάδι είναι η αυξημένη ευερεθιστότητα. Μικρά πράγματα που παλιά δεν θα ενοχλούσαν, όπως ένας θόρυβος στο γραφείο ή μια καθυστέρηση σε ένα email, μπορεί να προκαλέσουν έντονες αντιδράσεις. Αυτή η ευερεθιστότητα δεν σημαίνει «κακή διάθεση» αλλά ότι το νευρικό σύστημα βρίσκεται σε παρατεταμένη κατάσταση υπερδιέγερσης για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Πώς να προστατευτείτε από το burnout πριν γίνει ανεξέλεγκτο
Η πρόληψη του burnout δεν είναι απλή υπόθεση, αλλά υπάρχουν στρατηγικές που μπορούν να βοηθήσουν. Η πρώτη είναι να αναγνωρίσουμε τα όριά μας. Πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι «αν δουλέψουν λίγο περισσότερο», θα τα καταφέρουν, αλλά στην πραγματικότητα αυτό οδηγεί σε μεγαλύτερη εξάντληση. Η έρευνα των Sonnentag και Fritz (2015) έδειξε ότι οι μικρές διακοπές κατά τη διάρκεια της ημέρας – ακόμα και λίγα λεπτά απομάκρυνσης από την οθόνη – μπορούν να μειώσουν σημαντικά το στρες.
Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας είναι ο επαναπροσδιορισμός των προτεραιοτήτων. Πολλοί άνθρωποι που βιώνουν burnout έχουν θέσει την εργασία τους στο επίκεντρο της ζωής τους, παραγνωρίζοντας άλλες πτυχές όπως η οικογένεια, οι φίλοι, ή ακόμα και η προσωπική φροντίδα. Η δημιουργία ενός ισορροπημένου προγράμματος, όπου η δουλειά δεν είναι το μοναδικό επίκεντρο, μπορεί να βοηθήσει στην αποκατάσταση της ψυχικής ενέργειας.
Η σωματική άσκηση και η σωστή διατροφή παίζουν επίσης ρόλο. Η μελέτη των Gerber et al. (2013) έδειξε ότι οι άνθρωποι που ασκούνται τακτικά έχουν χαμηλότερα επίπεδα στρες και καλύτερη αντοχή στην εργασιακή πίεση. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να γίνουμε αθλητές – ακόμα κι ένας σύντομος περίπατος όμως μπορεί να κάνει τη διαφορά.
Τέλος, η αναζήτηση βοήθειας δεν είναι ένδειξη αδυναμίας. Πολλοί άνθρωποι διστάζουν να μιλήσουν για το burnout, φοβούμενοι ότι θα θεωρηθούν «αδύναμοι» ή «ανίκανοι». Στην πραγματικότητα, η συζήτηση με έναν ψυχολόγο ή ψυχίατρο μπορεί να βοηθήσει στην αναγνώριση των αιτίων και στην ανάπτυξη άριστων στρατηγικών αντιμετώπισης.
Βιβλιογραφία
- Gerber, M., Lindwall, M., Lindegård, A., et al. (2013). Cardiorespiratory fitness protects against stress-related symptoms of burnout and depression. Preventive Medicine, 57(3), 146-152.
- Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Understanding the burnout experience: Recent research and its implications for psychiatry. World Psychiatry, 15(2), 103-111.
- Sonnentag, S., & Fritz, C. (2015). Recovery from job stress: The stressor-detachment model. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 2, 247-268.
- World Health Organization. (2019). International Classification of Diseases for Mortality and Morbidity Statistics (11th ed.). https://icd.who.int/.
