Η ενδοοικογενειακή βία γίνεται πιο επικίνδυνη σε μια συγκεκριμένη στιγμή και αυτό το γνωρίζουμε εδώ και δεκαετίες. Μετά το Λαύριο, και μετά από κάθε Λαύριο που προηγήθηκε, συζητάμε κυρίως για το τι δεν έγινε. Ρωτάμε λιγότερο πώς θα μπορούσε να είναι οργανωμένη η προστασία, ώστε να λειτουργεί πριν από την επίθεση και όχι μετά από αυτήν.
Ενδοοικογενειακή βία και ο κίνδυνος τη στιγμή του χωρισμού
Στη μελέτη των Campbell και συνεργατών (2003), σε πολλές πόλεις των ΗΠΑ, οι ερευνητές συνέκριναν γυναίκες που δολοφονήθηκαν από σύντροφο ή πρώην σύντροφο με γυναίκες που είχαν κακοποιηθεί αλλά επέζησαν. Η διακοπή της συγκατοίκησης, η πρόσβαση του δράστη σε όπλο, η παρακολούθηση του θύματος και οι απειλές με όπλο συνδέθηκαν με σαφώς αυξημένο κίνδυνο.
Η μετα-ανάλυση των Spencer και Stith (2020) συγκέντρωσε μεταγενέστερες μελέτες και κατέληξε σε παρόμοια εικόνα. Ο πραγματικός ή επικείμενος χωρισμός και η παρακολούθηση της γυναίκας ξεχώριζαν ανάμεσα στους παράγοντες κινδύνου, μαζί με την πρόσβαση σε όπλα και την προηγούμενη βία.
Η εξήγηση που δίνεται είναι ότι σε σχέσεις όπου ο ένας σύντροφος ελέγχει τον άλλον, ο χωρισμός αφαιρεί τη δυνατότητα του ελέγχου. Ο δράστης τον βιώνει ως απώλεια της θέσης του και μπορεί να αντιδράσει με ακραία βία. Πρόκειται για υπόθεση που ταιριάζει με τα ευρήματα και με όσα περιγράφουν οι ίδιες οι γυναίκες.
Η υπόθεση αυτή δεν σημαίνει ότι κάθε χωρισμός καταλήγει σε βία. Οι περισσότεροι χωρισμοί ολοκληρώνονται χωρίς σοβαρή σωματική βλάβη. Γι’ αυτό χρειάζεται δομημένη εκτίμηση κινδύνου, ώστε να ξεχωρίζουν οι περιπτώσεις που απαιτούν άμεση παρέμβαση από εκείνες που χρειάζονται απλώς παρακολούθηση και υποστήριξη.
Για μια γυναίκα που σκέφτεται να φύγει, η αποχώρηση χρειάζεται σχέδιο. Αξίζει να μιλήσει εμπιστευτικά με ειδικό, για παράδειγμα στην Εθνική Γραμμή SOS 15900, που λειτουργεί όλο το εικοσιτετράωρο, ή σε συμβουλευτικό κέντρο. Τα απαραίτητα έγγραφα φυλάσσονται σε ασφαλές μέρος και ένας άνθρωπος εμπιστοσύνης ενημερώνεται πριν ο σύντροφος μάθει την απόφαση. Σε άμεσο κίνδυνο καλούμε το 112 ή το 100.
Τι θα περιλάμβανε ένα ολοκληρωμένο σύστημα έγκαιρης προστασίας
Η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης, που έχει επικυρώσει και η Ελλάδα, υποχρεώνει τα κράτη μέρη να προβλέπουν εκτίμηση κινδύνου, επείγουσες εντολές απομάκρυνσης του δράστη και διαταγές προστασίας (Council of Europe, 2011). Το ζήτημα είναι η εφαρμογή τους. Μια απόφαση ασφαλιστικών μέτρων είναι ένα έγγραφο και προστατεύει μόνο όταν κάποιος μπορεί να διαπιστώσει αμέσως την παραβίασή της και να αντιδράσει.
Η διαδικασία θα ξεκινά με δομημένη αξιολόγηση υψηλού κινδύνου, με ένα εργαλείο όπως το Danger Assessment. Αν το δικαστήριο επιβάλει απαγόρευση προσέγγισης, ο δράστης μπορεί να φέρει βραχιολάκι GPS και η γυναίκα έχει ειδική εφαρμογή στο κινητό της. Όταν εκείνος εισέλθει στην προκαθορισμένη ζώνη ασφαλείας, ειδοποιούνται αυτόματα η ίδια και η Αστυνομία.
Η ειδοποίηση από μόνη της δεν αρκεί. Χρειάζεται κέντρο παρακολούθησης που λειτουργεί όλο το εικοσιτετράωρο, ώστε κάποιος να βλέπει το σήμα, και περιπολικό που φτάνει σε λίγα λεπτά. Χρειάζεται επίσης τακτική επικοινωνία με τη γυναίκα μετά από κάθε σοβαρή καταγγελία, ώστε να επανεκτιμάται ο κίνδυνος, και άμεση απομάκρυνση των όπλων όπου προβλέπεται.
Η απομάκρυνση των όπλων έχει ισχυρή τεκμηρίωση ως λογική. Στη μελέτη των Campbell και συνεργατών (2003) η πρόσβαση του δράστη σε όπλο συνδεόταν με πολλαπλάσιο κίνδυνο θανάτου. Η ανασκόπηση των Zeoli και συνεργατών (2016) εξετάζει τον περιορισμό των πυροβόλων ως στοχευμένη παρέμβαση και επισημαίνει ότι το αποτέλεσμα εξαρτάται από το πόσο συστηματικά εφαρμόζεται η νομοθεσία.
Για την ηλεκτρονική παρακολούθηση δεν διαθέτουμε ακόμη ισχυρά δεδομένα από τυχαιοποιημένες μελέτες. Χώρες όπως η Ισπανία τη χρησιμοποιούν εδώ και χρόνια σε υποθέσεις βίας κατά γυναικών, αλλά οι διαθέσιμες πληροφορίες προέρχονται κυρίως από παρατήρηση της πράξης. Ένα τέτοιο σύστημα θα έπρεπε λοιπόν να εφαρμοστεί με καταγραφή των αποτελεσμάτων και ανεξάρτητη αξιολόγηση.
Το panic button που χρησιμοποιείται σήμερα, ως εφαρμογή στο κινητό, έχει ένα συγκεκριμένο όριο. Προϋποθέτει ότι η γυναίκα θα προλάβει να το πατήσει, όταν ο δράστης βρίσκεται ήδη κοντά της, στην πόρτα ή στον δρόμο. Σε αυτή τη στιγμή η δυνατότητα να πιάσει το κινητό και να ζητήσει βοήθεια είναι ελάχιστη. Με το GPS, την ειδοποίηση τη δίνει η κίνηση του δράστη και όχι η δική της αντίδραση.
Το ζητούμενο είναι ένα σύστημα που εντοπίζει εγκαίρως την παραβίαση των μέτρων προστασίας και παρεμβαίνει πριν η απειλή γίνει επίθεση.
Η φροντίδα ψυχικής υγείας του δράστη και τα όρια της τεχνολογίας
Οι περισσότεροι άνθρωποι που ασκούν βία σε σύντροφο δεν έχουν σοβαρή ψυχική διαταραχή και η βία δεν εξηγείται με μια διάγνωση. Σε αρκετούς όμως συνυπάρχουν κατάχρηση αλκοόλ ή ουσιών, κατάθλιψη, αυτοκτονικές απειλές ή έντονη ζήλια. Αυτά αξιολογούνται και μπορούν να αντιμετωπίζονται, επειδή αυξάνουν τον κίνδυνο.
Τα προγράμματα για δράστες αποτελούν το πιο αδύναμο σημείο της τεκμηρίωσης. Στη μετα-ανάλυση των Feder και Wilson (2005), για προγράμματα που επιβάλλονται από δικαστήριο, το όφελος στην επανάληψη της βίας ήταν μικρό και ακόμη μικρότερο στις μελέτες με την αυστηρότερη σχεδίαση. Αυτό, όμως, δεν αποκλείει τη χρησιμότητά τους. Δείχνει ότι δεν αρκούν μόνα τους και χρειάζονται σε συνδυασμό με επιτήρηση.
Ο κλινικός μπορεί να εκτιμά τον κίνδυνο και να αναφέρει αν μειώνεται, αλλά την απόφαση την παίρνει το δικαστήριο, με αιτιολόγηση και δυνατότητα προσφυγής. Η συμμετοχή στις συνεδρίες δεν αποδεικνύει ότι κάποιος έπαψε να είναι επικίνδυνος.
Ένα τέτοιο σύστημα θα έχει κόστος, θα παράγει και λανθασμένες ειδοποιήσεις και θα απαιτεί προσωπικό εκπαιδευμένο στην έμφυλη βία. Θα χρειάζεται και σαφείς κανόνες για τα δεδομένα θέσης που συλλέγονται, ώστε να προστατεύονται και οι δύο πλευρές. Κανένα εργαλείο εκτίμησης δεν προβλέπει με βεβαιότητα ποιος θα φτάσει σε επίθεση, και γι’ αυτό η παρακολούθηση πρέπει να προσαρμόζεται όταν αλλάζουν τα δεδομένα.
Βιβλιογραφία
- Campbell, J. C., Webster, D., Koziol-McLain, J., et al. (2003). Risk factors for femicide in abusive relationships: Results from a multisite case control study. American Journal of Public Health, 93(7), 1089–1097.
- Spencer, C. M., & Stith, S. M. (2020). Risk factors for male perpetration and female victimization of intimate partner homicide: A meta-analysis. Trauma, Violence, & Abuse, 21(3), 527–540.
- Zeoli, A. M., Malinski, R., & Turchan, B. (2016). Risks and targeted interventions: Firearms in intimate partner violence. Epidemiologic Reviews, 38(1), 125–139.
- Feder, L., & Wilson, D. B. (2005). A meta-analytic review of court-mandated batterer intervention programs: Can courts affect abusers’ behavior? Journal of Experimental Criminology, 1(2), 239–262.
- Council of Europe. (2011). Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence (CETS No. 210). Council of Europe Treaty Series.
