Ενδοοικογενειακή βία υπάρχει όταν ένας άνθρωπος χρησιμοποιεί φόβο, έλεγχο ή σωματική δύναμη απέναντι σε σύντροφο, πρώην σύντροφο, παιδί, γονιό ή άλλο μέλος της οικογένειας. Συμβαίνει σε κάθε κοινωνική τάξη, ηλικία και μορφωτικό επίπεδο. Αρκετές φορές μένει κρυφή, γιατί όσοι τη ζουν νιώθουν ντροπή ή φοβούνται τι θα ακολουθήσει αν μιλήσουν.
Οι Sardinha και συνεργάτες (2022) ανέλυσαν δεδομένα για το 2018 και υπολόγισαν ότι περίπου το 27% των γυναικών 15 έως 49 ετών που έχουν ή είχαν σύντροφο έχουν υποστεί σωματική ή σεξουαλική βία από αυτόν. Το 13% την είχε βιώσει μέσα στον τελευταίο χρόνο. Τα στοιχεία αφορούν κυρίως γυναίκες, ενώ και οι άνδρες μπορεί να είναι θύματα, με πολύ λιγότερα δεδομένα.
Τι είναι η ενδοοικογενειακή βία και πώς αναγνωρίζεται
Η σωματική βία είναι η πιο ορατή μορφή, όμως υπάρχουν και άλλες. Η ψυχολογική κακοποίηση περιλαμβάνει προσβολές, απειλές, διαρκή κριτική και εξευτελισμό. Η οικονομική κακοποίηση σημαίνει ότι ο ένας σύντροφος ελέγχει το εισόδημα, κρατά τα χρήματα ή απαγορεύει στον άλλον να εργαστεί. Η σεξουαλική βία είναι κάθε σεξουαλική πράξη χωρίς ελεύθερη συναίνεση, ακόμη και μέσα στον γάμο.
Το κοινό στοιχείο είναι ο έλεγχος. Ο δράστης αποφασίζει με ποιον θα συναντιέσαι, πού θα πηγαίνεις, τι θα φοράς, και ελέγχει το κινητό σου. Αρκετοί άνθρωποι περιγράφουν ότι προσαρμόζουν κάθε μέρα τη συμπεριφορά τους για να μη θυμώσει ο άλλος. Αν σκέφτεσαι πρώτα πώς θα αντιδράσει ο σύντροφός σου και μετά τι θέλεις εσύ, αξίζει να το πάρεις στα σοβαρά.
Η βία δεν είναι συνεχής. Μετά από ένα επεισόδιο ακολουθούν συγγνώμες, δώρα και υποσχέσεις, και γι’ αυτό πολλοί μένουν και ελπίζουν ότι θα αλλάξει. Οι λόγοι που κάποιος μένει είναι πρακτικοί και κατανοητοί, όπως ο φόβος για τα παιδιά, η οικονομική εξάρτηση, οι απειλές και η απομάκρυνση από φίλους και συγγενείς. Η περίοδος γύρω από τον χωρισμό μπορεί να είναι η πιο επικίνδυνη.
Πώς επηρεάζει την ψυχική και τη σωματική υγεία
Η Campbell (2002) εξέτασε στο Lancet τις συνέπειες της βίας από σύντροφο και περιέγραψε, πέρα από τους τραυματισμούς, χρόνιο πόνο, γαστρεντερικά και γυναικολογικά προβλήματα, κατάθλιψη και μετατραυματικό στρες. Συνέδεσε τη βία επίσης με επιβαρυντικές συμπεριφορές υγείας, όπως το κάπνισμα και η κατάχρηση ουσιών. Πρόκειται κυρίως για συσχετίσεις, που δεν αποδεικνύουν από μόνες τους σχέση αιτίου και αποτελέσματος.
Οι Coker και συνεργάτες (2002) μελέτησαν μια εθνική έρευνα στις ΗΠΑ και βρήκαν ότι η σωματική και η ψυχολογική κακοποίηση συνδέονται με χειρότερη υγεία, τόσο στις γυναίκες όσο και στους άνδρες. Το εύρημα έχει σημασία, γιατί πολλοί θεωρούν ότι χωρίς μελανιές δεν υπάρχει πρόβλημα. Η έρευνα όμως βασίστηκε σε αυτοαναφορές και ένα μόνο χρονικό σημείο, οπότε δεν δείχνει τι προηγήθηκε.
Στη συστηματική ανασκόπηση των Trevillion και συνεργατών (2012) φάνηκε ότι η ενδοοικογενειακή βία σχετίζεται με κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές και μετατραυματικό στρες. Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι η σχέση μπορεί να λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις. Μια ψυχική διαταραχή ίσως αυξάνει την πιθανότητα να βρεθεί κάποιος σε επιβλαβή σχέση, και η βία με τη σειρά της επιβαρύνει την ψυχική υγεία.
Ένα παράδειγμα από το κάπνισμα δείχνει πόσο μετράει το πλαίσιο της ζωής κάθε ανθρώπου. Η ανασκόπηση Cochrane των Lindson και συνεργατών (2024) συνέκρινε δεκάδες κλινικές μελέτες και κατέληξε ότι τα ηλεκτρονικά τσιγάρα με νικοτίνη βοηθούν περισσότερους ανθρώπους να κόψουν το κάπνισμα από τα επιθέματα και τις τσίχλες νικοτίνης. Οι συγγραφείς σημειώνουν ότι δεν είναι χωρίς κινδύνους και ότι λείπουν δεδομένα μακροχρόνιας ασφάλειας.
Για κάποιον που ζει με βία στο σπίτι, η διακοπή του καπνίσματος έρχεται μετά την ασφάλεια. Όταν η ένταση είναι καθημερινή, το τσιγάρο λειτουργεί για πολλούς ως τρόπος να αντέξουν τη μέρα, και η απότομη στέρηση μπορεί να αυξήσει το άγχος. Αυτό είναι κλινική παρατήρηση και όχι ερευνητικό εύρημα. Ο γιατρός μπορεί να σχεδιάσει τη διακοπή μαζί σας, όταν νιώθετε ασφαλείς.
Πρακτικά βήματα όταν υπάρχει κίνδυνος
Αν υπάρχει άμεσος κίνδυνος, κάλεσε το 112 ή το 100. Στην Ελλάδα λειτουργεί η Γραμμή SOS 15900 για γυναίκες που υφίστανται βία, όλο το εικοσιτετράωρο και εμπιστευτικά, όπου μπορείς να μιλήσεις με εξειδικευμένους επαγγελματίες. Για παιδιά και εφήβους υπάρχει η γραμμή 1056 του Χαμόγελου του Παιδιού. Η ενδοοικογενειακή βία αντιμετωπίζεται από τον νόμο ως ποινικό αδίκημα, με βάση τον ν. 3500/2006.
Ο φόβος μέσα στο σπίτι είναι από μόνος του λόγος να ζητήσεις βοήθεια. Δεν χρειάζεται να υπάρχουν τραύματα ή μελανιές για να μιλήσεις σε κάποιον.
Ένα σχέδιο ασφάλειας βοηθά πριν από οποιαδήποτε απόφαση. Κράτα σε σημείο που ο δράστης δεν ελέγχει τα απαραίτητα έγγραφα, κάποια χρήματα, ένα εφεδρικό κλειδί και τα φάρμακά σου. Πες σε έναν άνθρωπο που εμπιστεύεσαι τι συμβαίνει και συμφωνήστε πού θα πας αν χρειαστεί. Απόφυγε να συγκρουστείς με τον δράστη τη στιγμή που ο θυμός του κορυφώνεται.
Αν τραυματιστείς, ζήτησε ιατρική εξέταση και πες στον γιατρό την αιτία. Η καταγραφή των τραυματισμών, μαζί με φωτογραφίες και μηνύματα, μπορεί να σε βοηθήσει αργότερα, αν αποφασίσεις να προσφύγεις στη δικαιοσύνη. Στα συμβουλευτικά κέντρα των δήμων προσφέρονται δωρεάν ψυχολογική στήριξη και νομική συμβουλή. Η ψυχοθεραπεία βοηθά στην κατάθλιψη, στο άγχος και στο τραύμα, και μπορεί να ξεκινήσει πριν ο άνθρωπος αποφασίσει να φύγει.
Αν είσαι φίλος ή συγγενής, άκουσε χωρίς να πιέζεις και χωρίς να κρίνεις. Η φράση «σε πιστεύω και δεν φταις εσύ» έχει μεγάλη αξία. Μην αντιμετωπίσεις μόνος σου τον δράστη, γιατί αυτό μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο για το θύμα. Όποιος νιώθει ότι ο ίδιος γίνεται βίαιος μπορεί επίσης να ζητήσει βοήθεια από ειδικό, γιατί η αλλαγή αυτής της συμπεριφοράς απαιτεί οργανωμένη και μακρόχρονη υποστήριξη.
Η απόφαση να φύγει κάποιος ή να μείνει σπάνια παίρνεται σε μία μέρα. Συνήθως ωριμάζει με την ασφάλεια, την ενημέρωση και έναν άνθρωπο που ακούει. Ο ρόλος των επαγγελματιών και των δικών μας ανθρώπων είναι να υπάρχουν όταν έρθει η στιγμή που αυτός ο άνθρωπος θα ζητήσει βοήθεια.
Βιβλιογραφία
- Campbell, J. C. (2002). Health consequences of intimate partner violence. The Lancet, 359(9314), 1331–1336.
- Coker, A. L., Davis, K. E., Arias, I., Desai, S., Sanderson, M., Brandt, H. M., & Smith, P. H. (2002). Physical and mental health effects of intimate partner violence for men and women. American Journal of Preventive Medicine, 23(4), 260–268.
- Lindson, N., Butler, A. R., McRobbie, H., et al. (2024). Electronic cigarettes for smoking cessation. Cochrane Database of Systematic Reviews, (1), CD010216.
- Sardinha, L., Maheu-Giroux, M., Stöckl, H., Meyer, S. R., & García-Moreno, C. (2022). Global, regional, and national prevalence estimates of physical or sexual, or both, intimate partner violence against women in 2018. The Lancet, 399(10327), 803–813.
- Trevillion, K., Oram, S., Feder, G., & Howard, L. M. (2012). Experiences of domestic violence and mental disorders: A systematic review and meta-analysis. PLoS ONE, 7(12), e51740.
