Η σεξουαλική δυσλειτουργία είναι ένα από τα θέματα που οι άνθρωποι με κατάθλιψη φέρνουν τελευταίο στο ιατρείο. Ενίοτε το αναφέρουν μόνο όταν η συνεδρία έχει τελειώσει και έχουν ήδη σηκωθεί από την καρέκλα. Πολλοί δεν το αναφέρουν καθόλου, αν δεν ρωτήσει πρώτος ο γιατρός.
Θυμάμαι έναν άνδρα γύρω στα σαράντα που είχε ανταποκριθεί καλά σε ένα αντικαταθλιπτικό. Κοιμόταν καλύτερα, δούλευε, είχε ξαναρχίσει να βγαίνει με φίλους. «Η διάθεσή μου είναι εντάξει», μου είπε, «αλλά με τη γυναίκα μου δεν έχουμε πλησιάσει εδώ και μήνες». Ντρεπόταν για κάτι που δεν είχε επιλέξει και δεν ήξερε αν έχει νόημα να το πει.
Το πρόβλημα είναι συνηθισμένο, αλλά συζητιέται λίγο, και αυτό έχει συνέπειες για τη θεραπεία. Για να αποφασίσουμε τι θα κάνουμε, χρειάζεται πρώτα να καταλάβουμε από πού προέρχεται.
Σεξουαλική δυσλειτουργία: ευθύνεται η κατάθλιψη ή το φάρμακο;
Η κατάθλιψη από μόνη της επηρεάζει τη σεξουαλική ζωή. Μειώνει την επιθυμία και την ενέργεια, αλλά και την ικανότητα να νιώσει κανείς ευχαρίστηση, και η οικειότητα δεν εξαιρείται. Οι Kennedy και Rizvi (2009) επισήμαναν στην ανασκόπησή τους ότι τα δύο προβλήματα αλληλοεπηρεάζονται και ότι είναι δύσκολο να ξεχωρίσει κανείς τι οφείλεται στη νόσο και τι στη θεραπεία.
Τα φάρμακα προσθέτουν τη δική τους συμβολή. Στη μελέτη των Montejo και συνεργατών (2001), που παρακολούθησε 1.022 εξωτερικούς ασθενείς, περίπου έξι στους δέκα ανέφεραν κάποια σεξουαλική δυσλειτουργία με αντικαταθλιπτικά. Τα ποσοστά ήταν υψηλότερα με τους εκλεκτικούς αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης και τη βενλαφαξίνη, και σαφώς χαμηλότερα με τη μιρταζαπίνη και τη νεφαζοδόνη.
Η μελέτη αυτή δεν είχε ομάδα με εικονικό φάρμακο, και αυτός είναι ένας περιορισμός που αξίζει να έχουμε κατά νου. Η μετα-ανάλυση των Serretti και Chiesa (2009) έδειξε την ίδια εικόνα, με τη βουπροπιόνη, την αγομελατίνη και τη μιρταζαπίνη να συνδέονται με τα χαμηλότερα ποσοστά. Οι μελέτες όμως κατέγραφαν το πρόβλημα με διαφορετικούς τρόπους, γι’ αυτό οι ακριβείς αριθμοί διαβάζονται με επιφύλαξη.
Η δυσλειτουργία μπορεί να αφορά την επιθυμία, τη διέγερση ή τον οργασμό, και διαφέρει πολύ από άνθρωπο σε άνθρωπο. Άλλοι χάνουν το ενδιαφέρον τους. Άλλοι διατηρούν την επιθυμία, αλλά ο οργασμός καθυστερεί ή δεν έρχεται. Η περιγραφή των ακριβών συμπτωμάτων βοηθά τον γιατρό να επιλέξει την κατάλληλη παρέμβαση.
Αν η σεξουαλική λειτουργία δεν συζητηθεί πριν ή αμέσως μετά την έναρξη της θεραπείας, ο άνθρωπος θα την αντιμετωπίσει μόνος του, ενίοτε διακόπτοντας το φάρμακο χωρίς να το πει σε κανέναν.
Η φωτοθεραπεία στη μη εποχική κατάθλιψη
Η φωτοθεραπεία, δηλαδή η καθημερινή έκθεση σε ειδική λάμπα με έντονο φως, σχεδιάστηκε αρχικά για την εποχική κατάθλιψη του χειμώνα. Μια συστηματική ανασκόπηση με μετα-ανάλυση, που παρουσιάστηκε στο Psychiatric Times, εξετάζει αν το ίδιο μέτρο βοηθά και σε μορφές κατάθλιψης που δεν σχετίζονται με την εποχή.
Το ερώτημα δεν είναι καινούργιο. Οι Golden και συνεργάτες (2005) συγκέντρωσαν τυχαιοποιημένες μελέτες και βρήκαν ότι το φως έχει όφελος και στη μη εποχική κατάθλιψη, μέτριο σε μέγεθος. Οι μελέτες ήταν μικρές και η τυφλοποίηση δύσκολη, αφού ο συμμετέχων καταλαβαίνει συνήθως αν κάθεται μπροστά σε πραγματική λάμπα.

Στην πράξη, η συνεδρία διαρκεί συνήθως γύρω στα τριάντα λεπτά το πρωί, με λάμπα που δίνει περίπου 10.000 lux. Οι ανεπιθύμητες ενέργειες είναι ήπιες και συνήθως περιορίζονται σε πονοκέφαλο, κόπωση των ματιών ή ανησυχία. Χρειάζεται προσοχή σε όποιον έχει διπολική διαταραχή, γιατί το φως μπορεί να πυροδοτήσει υπομανία, και σε όποιον έχει πρόβλημα στα μάτια.
Τι σχέση έχει αυτό με τη σεξουαλική λειτουργία; Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι η φωτοθεραπεία τη βελτιώνει άμεσα, και οι περισσότερες μελέτες δεν τη μετρούν ως έκβαση. Η φωτοθεραπεία δεν έχει συνδεθεί με τις σεξουαλικές ανεπιθύμητες ενέργειες των αντικαταθλιπτικών. Αν βελτιώσει τη διάθεση, την ενέργεια και τον ύπνο, μπορεί έμμεσα να βοηθήσει, αλλά αυτό παραμένει υπόθεση.

Τι μπορεί να γίνει στην πράξη
Το πρώτο βήμα είναι να το πει κανείς στον γιατρό του. Η διακοπή του αντικαταθλιπτικού με δική του πρωτοβουλία ενέχει κινδύνους, γιατί μπορεί να προκαλέσει συμπτώματα απόσυρσης και υποτροπή της κατάθλιψης. Η σωστή σειρά είναι πρώτα η συζήτηση και μετά οποιαδήποτε αλλαγή στη θεραπεία.
Οι επιλογές είναι περισσότερες απ’ όσες νομίζουν οι περισσότεροι. Ο γιατρός μπορεί να περιμένει λίγες εβδομάδες, γιατί σε ορισμένους ανθρώπους το πρόβλημα υποχωρεί. Μπορεί επίσης να μειώσει τη δόση, να αλλάξει φάρμακο ή να προσθέσει ένα δεύτερο. Σε άνδρες με στυτική δυσλειτουργία από αντικαταθλιπτικά έχουν μελετηθεί σε τυχαιοποιημένες δοκιμές και οι αναστολείς της φωσφοδιεστεράσης.
Αξίζει να ελεγχθούν και άλλες αιτίες, γιατί το αντικαταθλιπτικό δεν φταίει πάντα. Ο διαβήτης, η υψηλή αρτηριακή πίεση, οι ορμονικές διαταραχές, το αλκοόλ και άλλα φάρμακα επηρεάζουν επίσης τη σεξουαλική λειτουργία. Αν δεν εξεταστούν, υπάρχει ο κίνδυνος να αλλάξουμε ένα φάρμακο που δεν ευθύνεται.
Η ψυχοθεραπεία και η σεξουαλική θεραπεία έχουν τη θέση τους, ειδικά όταν το πρόβλημα έχει διαρκέσει και έχει αρχίσει να επηρεάζει τη σχέση. Στα ζευγάρια, βοηθά να μιλήσουν ανοιχτά και να μην εξελιχθεί η σιωπή σε απόσταση. Η σωματική οικειότητα χωρίς πίεση για σεξουαλική επαφή μειώνει το άγχος της απόδοσης.
Ο άνδρας που περιέγραψα στην αρχή χρειάστηκε περισσότερο χρόνο για να πει το πρόβλημα απ’ όσο χρειάστηκε για να λυθεί. Το αν η φωτοθεραπεία θα μπορέσει κάποτε να μειώσει την ανάγκη για φάρμακα με σεξουαλικές παρενέργειες είναι ανοιχτό ερώτημα. Για να απαντηθεί, οι μελέτες θα πρέπει να μετρούν και αυτή τη διάσταση της ζωής των ασθενών.
Βιβλιογραφία
- Golden, R. N., Gaynes, B. N., Ekstrom, R. D., Hamer, R. M., Jacobsen, F. M., Suppes, T., Wisner, K. L., & Nemeroff, C. B. (2005). The efficacy of light therapy in the treatment of mood disorders: A review and meta-analysis of the evidence. American Journal of Psychiatry, 162(4), 656-662.
- Kennedy, S. H., & Rizvi, S. (2009). Sexual dysfunction, depression, and the impact of antidepressants. Journal of Clinical Psychopharmacology, 29(2), 157-164.
- Montejo, A. L., Llorca, G., Izquierdo, J. A., & Rico-Villademoros, F. (2001). Incidence of sexual dysfunction associated with antidepressant agents: A prospective multicenter study of 1022 outpatients. Journal of Clinical Psychiatry, 62(Suppl 3), 10-21.
- Serretti, A., & Chiesa, A. (2009). Treatment-emergent sexual dysfunction related to antidepressants: A meta-analysis. Journal of Clinical Psychopharmacology, 29(3), 259-266.
- Psychiatric Times. (n.d.). Evaluating bright light therapy for nonseasonal depression: A systematic review and meta-analysis. Psychiatric Times.




