Τραύμα και πολιτική διαφωνία φαίνεται να έχουν λίγα κοινά. Ο πρώτος όρος ανήκει στο ιατρείο, ο δεύτερος στα τηλεοπτικά πάνελ και στο τραπέζι των οικογενειακών γιορτών. Κι όμως, σε ένα σημείο συναντιούνται, στον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος υπολογίζει πόσο επικίνδυνος είναι ο διπλανός του και πόσο πρέπει να προφυλάσσεται από αυτόν.
Η αφορμή για αυτή τη σκέψη ήταν ένα ρεπορτάζ της Association for Psychological Science με τίτλο «Is America Really That Polarized?». Η Kristin Laurin, καθηγήτρια ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Βρετανικής Κολομβίας, σχολίασε εκεί μια δημόσια ανταλλαγή απόψεων και είπε ότι ταιριάζει με μεγάλο μέρος της έρευνας για την πολιτική πόλωση. Ας δούμε τι σημαίνει αυτό για την ψυχική μας υγεία.
Πώς το τραύμα αλλάζει την εκτίμηση της απειλής
Όταν ένας άνθρωπος περνά ένα γεγονός που απείλησε τη ζωή ή τη σωματική του ακεραιότητα, ο οργανισμός ρυθμίζεται ώστε να εντοπίζει γρηγορότερα τον κίνδυνο. Στην αρχή αυτό προστατεύει. Στους περισσότερους ανθρώπους η επαγρύπνηση υποχωρεί μέσα σε εβδομάδες ή μήνες. Σε μια μειονότητα παραμένει, και τότε μιλάμε για διαταραχή μετατραυματικού στρες.
Η διάγνωση απαιτεί συμπτώματα που διαρκούν περισσότερο από έναν μήνα. Περιλαμβάνουν εισβολικές αναμνήσεις, αποφυγή όσων θυμίζουν το γεγονός, αρνητικές αλλαγές στη διάθεση και στις σκέψεις, καθώς και υπερδιέγερση, δηλαδή ανησυχία, ευερεθιστότητα, ξαφνιάσματα και δυσκολία στον ύπνο. Δεν χρειάζεται όμως κάποιος να πληροί τα κριτήρια για να επηρεάζεται. Και η μερική επιβάρυνση αλλάζει την καθημερινότητα.
Ένας άντρας που είχε ένα σοβαρό τροχαίο μου είπε μήνες αργότερα ότι δεν άντεχε να βλέπει τηλεοπτικές συζητήσεις. Δεν τον ενδιέφερε το περιεχόμενο. Οι υψωμένες φωνές αρκούσαν για να σφίξει το στομάχι του και να πιστέψει ότι κάτι κακό ετοιμάζεται. Η αντίδραση του σώματός του ήταν η ίδια που θα είχε μπροστά σε πραγματικό κίνδυνο.
Αυτό που περιγράφει ο άνθρωπος αυτός δεν είναι πολιτική θέση. Είναι ένα νευρικό σύστημα που έχει μάθει ότι ο κίνδυνος έρχεται απροειδοποίητα. Όταν ο φόβος έχει ήδη ενεργοποιηθεί, ο νους ψάχνει αιτία, και η πιο διαθέσιμη αιτία είναι ο άνθρωπος ή η ομάδα που ακούγεται απειλητική εκείνη τη στιγμή. Αυτό είναι κλινική παρατήρηση και όχι ερευνητικό εύρημα.
Τι δείχνει η έρευνα για την πόλωση
Οι ερευνητές της πολιτικής ψυχολογίας έχουν καταγράψει ένα σταθερό μοτίβο. Οι άνθρωποι υπερεκτιμούν πόσο ακραίοι είναι όσοι ανήκουν στην αντίπαλη παράταξη. Οι Ahler και Sood (2018) ζήτησαν από Αμερικανούς να εκτιμήσουν τη σύνθεση των δύο κομμάτων. Οι συμμετέχοντες απέδιδαν στο αντίπαλο κόμμα πολύ μεγαλύτερα ποσοστά από τα πραγματικά για ομάδες που θεωρούσαν χαρακτηριστικές του.
Όταν οι ερευνητές διόρθωσαν αυτές τις εκτιμήσεις με πραγματικά στοιχεία, η αρνητική στάση απέναντι στο άλλο κόμμα μειώθηκε σε κάποιο βαθμό. Η μελέτη έγινε σε πειραματικό πλαίσιο, επομένως δεν γνωρίζουμε πόσο διαρκεί το αποτέλεσμα ούτε αν περνά στις καθημερινές σχέσεις. Δείχνει πάντως ότι μέρος της εχθρότητας στηρίζεται σε λανθασμένη εικόνα.
Μια δεύτερη μελέτη εξέτασε τι πιστεύουμε ότι σκέφτονται οι άλλοι για εμάς. Η Moore-Berg και οι συνεργάτες της (2020) διαπίστωσαν ότι Δημοκρατικοί και Ρεπουμπλικάνοι υπερεκτιμούσαν πόσο αρνητικά τους βλέπει η άλλη πλευρά, και ότι όσο πιο υπερβολική ήταν η εκτίμηση, τόσο μεγαλύτερη ήταν η δική τους εχθρότητα. Η σχέση είναι συσχέτιση. Δεν αποδεικνύει ποιο προηγείται.
Η εκτίμηση ότι ο άλλος είναι εχθρικός μπορεί να οδηγήσει σε αμυντική συμπεριφορά, και αυτή με τη σειρά της να προκαλέσει πραγματική εχθρότητα.
Εδώ χρειάζεται προσοχή. Καμία από τις δύο μελέτες δεν εξέτασε το τραύμα, και η πόλωση έχει πολλές αιτίες, από την ενημέρωση ως την ταυτότητα της ομάδας. Η ιδέα ότι ο φόβος μετά από τραυματική εμπειρία ενισχύει τις υπερβολικές εκτιμήσεις είναι εύλογη υπόθεση. Δεν είναι τεκμηριωμένο εύρημα. Υπάρχουν επιπλέον πραγματικές διαφορές απόψεων, που δεν εξαφανίζονται όταν διορθωθούν οι εντυπώσεις.
Ο Hirschberger (2018), σε θεωρητική ανασκόπηση, υποστηρίζει ότι ένα συλλογικό τραύμα, όπως ένας πόλεμος ή μια τρομοκρατική επίθεση, μπορεί να διαμορφώσει την ταυτότητα μιας ομάδας και την αίσθηση απειλής που τη συνοδεύει. Πρόκειται για πρόταση ερμηνείας και όχι για αποτέλεσμα που ελέγχθηκε σε μεγάλο δείγμα.
Πρακτικά βήματα όταν μια συζήτηση σας αναστατώνει
Η έκθεση στις ειδήσεις έχει τη δική της επίδραση. Οι Holman, Garfin και Silver (2014) μελέτησαν ανθρώπους μετά τη βομβιστική επίθεση στον Μαραθώνιο της Βοστώνης. Όσοι παρακολουθούσαν πολλές ώρες καθημερινά την κάλυψη του γεγονότος ανέφεραν περισσότερο οξύ στρες από όσους βρέθηκαν άμεσα στο περιστατικό. Η μελέτη είναι συσχετιστική, αλλά το εύρημα αξίζει προσοχή.
Η πρώτη πρακτική κίνηση είναι να ορίσετε πότε και πόσο ενημερώνεστε. Για πολλούς ανθρώπους μία ή δύο σύντομες ενημερώσεις την ημέρα είναι αρκετές, και οι ειδοποιήσεις στο κινητό μπορούν να κλείσουν. Αν ένα θέμα σάς αναστατώνει σωματικά, με σφίξιμο στο στήθος ή ταχυκαρδία, διακόψτε τη συζήτηση για λίγα λεπτά και αναπνεύστε αργά πριν απαντήσετε.
Η δεύτερη κίνηση αφορά τις εικόνες που έχουμε για τους άλλους. Πριν υποθέσετε τι πιστεύει ο συνομιλητής σας, ρωτήστε τον για μια συγκεκριμένη εμπειρία που διαμόρφωσε τη θέση του. Η ερώτηση «τι σας οδήγησε σε αυτή την άποψη;» δίνει συνήθως περισσότερες πληροφορίες από τη συζήτηση για ετικέτες και δείχνει αν η εκτίμησή σας για την εχθρότητά του ισχύει.
Αν μετά από ένα τραυματικό γεγονός οι αντιδράσεις φόβου ή θυμού επιμένουν πάνω από ένα μήνα, αν ο ύπνος διαταράσσεται σταθερά ή αν αποφεύγετε ανθρώπους και χώρους, αξίζει να ζητήσετε αξιολόγηση από ψυχίατρο ή ψυχολόγο. Οι οδηγίες του NICE (2018) προτείνουν ως θεραπείες πρώτης γραμμής τη γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία με έμφαση στο τραύμα και την EMDR. Δεν χρειάζεται να περιμένετε να χειροτερέψουν τα πράγματα.
Παραμένει ανοιχτό πόσο από την καχυποψία που νιώθουμε απέναντι σε όσους διαφωνούν μαζί μας οφείλεται σε προηγούμενες εμπειρίες απειλής. Από τις μελέτες που παρουσιάστηκαν εδώ, καμία δεν το μέτρησε. Σε αρκετούς ανθρώπους που έχουν ζήσει τραυματικά γεγονότα, πάντως, η επιφυλακτικότητα μπροστά σε μια έντονη συζήτηση υποχωρεί όταν διαπιστώσουν ότι ο συνομιλητής δεν ήταν τόσο εχθρικός όσο περίμεναν.
Βιβλιογραφία
- Ahler, D. J., & Sood, G. (2018). The parties in our heads: Misperceptions about party composition and their consequences. The Journal of Politics, 80(3), 964–981.
- Hirschberger, G. (2018). Collective trauma and the social construction of meaning. Frontiers in Psychology, 9, Article 1441.
- Holman, E. A., Garfin, D. R., & Silver, R. C. (2014). Media’s role in broadcasting acute stress following the Boston Marathon bombings. Proceedings of the National Academy of Sciences, 111(1), 93–98.
- Moore-Berg, S. L., Ankori-Karlinsky, L.-O., Hameiri, B., & Bruneau, E. (2020). Exaggerated meta-perceptions predict intergroup hostility between American political partisans. Proceedings of the National Academy of Sciences, 117(26), 14864–14872.
- National Institute for Health and Care Excellence. (2018). Post-traumatic stress disorder (NICE guideline NG116). NICE.
