Οι φοβίες φέρνουν πολλούς ανθρώπους στο ιατρείο με την ίδια ερώτηση: υπάρχει κάτι απλό, ένα χάπι ή ένα συμπλήρωμα, που θα τις κάνει να φύγουν; Η ερώτηση είναι κατανοητή. Όποιος αποφεύγει εδώ και χρόνια τις πτήσεις ή το ασανσέρ θα ήθελε να λυθεί το πρόβλημα χωρίς να βρεθεί μπροστά σε αυτό που τον φοβίζει.
Η σκέψη αυτή τροφοδοτείται από κάθε είδηση για κάποια νέα ουσία. Πρόσφατα ανακοινώθηκε μια μελέτη του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Λος Άντζελες. Γυναίκες που είχαν ολοκληρώσει τη θεραπεία για καρκίνο του μαστού έλαβαν για οκτώ εβδομάδες ένα συμπλήρωμα οξαλοξικού οξέος και ανέφεραν καλύτερη μνήμη, συγκέντρωση και καθαρότητα σκέψης, καθώς και λιγότερη κόπωση.
Το εύρημα αφορά τη νοητική κόπωση μετά τον καρκίνο και όχι τις φοβίες, άρα δεν μεταφέρεται σε άλλο πρόβλημα. Επιπλέον, μία μελέτη δεν αρκεί για να αλλάξει τις συστάσεις, ούτε για την ίδια την κόπωση. Για τις φοβίες υπάρχουν πολύ περισσότερα δεδομένα, και δείχνουν προς άλλη κατεύθυνση.
Τι είναι οι φοβίες και πότε χρειάζονται θεραπεία
Ειδική φοβία ονομάζεται ο έντονος φόβος για ένα συγκεκριμένο αντικείμενο ή μια συγκεκριμένη κατάσταση, για παράδειγμα τα ύψη, τα φίδια, οι ενέσεις ή οι πτήσεις. Ο άνθρωπος συνήθως γνωρίζει ότι ο κίνδυνος είναι μικρός. Το σώμα, όμως, αντιδρά αυτόματα: η καρδιά χτυπά γρήγορα, τα χέρια ιδρώνουν και η σκέψη επικεντρώνεται στη διαφυγή.
Οι φοβίες είναι πολύ διαδεδομένες. Στη μεγάλη αμερικανική έρευνα των Kessler και συνεργατών (2005), περίπου το 12,5% των ενηλίκων πληρούσε κάποια στιγμή στη ζωή του τα κριτήρια ειδικής φοβίας. Η ανασκόπηση των Eaton και συνεργατών (2018) προσθέτει ότι αρχίζουν συνήθως στην παιδική ηλικία, εμφανίζονται περισσότερο στις γυναίκες και αρκετοί δεν ζητούν ποτέ θεραπεία.
Ο φόβος από μόνος του δεν αποτελεί διαταραχή. Μιλάμε για φοβία όταν η αντίδραση είναι δυσανάλογη, διαρκεί τουλάχιστον έξι μήνες και ο άνθρωπος οργανώνει τη ζωή του ώστε να μη συναντήσει αυτό που φοβάται, ή το αντέχει με μεγάλη ταλαιπωρία. Το κριτήριο της αποφυγής έχει πρακτική σημασία, γιατί δείχνει πόσο περιορίζεται η καθημερινότητα.
Ένας άνδρας γύρω στα σαράντα ανέβαινε επί χρόνια με τις σκάλες στο γραφείο του, στον έβδομο όροφο, και το θεωρούσε γυμναστική. Όταν η εταιρεία μετακόμισε σε κτίριο με είκοσι ορόφους, η εξήγηση δεν έφτανε πια. Συνήθως η βοήθεια ζητείται τότε, όχι όταν ξεκινά η φοβία, αλλά όταν η αποφυγή σταματά να είναι εφικτή.
Η έκθεση είναι η θεραπεία με τα περισσότερα στοιχεία
Η μετα-ανάλυση των Wolitzky-Taylor και συνεργατών (2008) συγκέντρωσε δεκάδες μελέτες για τη θεραπεία της ειδικής φοβίας. Οι ερευνητές κατέληξαν ότι οι θεραπείες που βασίζονται στην έκθεση, και ιδιαίτερα η έκθεση στο ίδιο το αντικείμενο του φόβου, έχουν τη σαφέστερη τεκμηρίωση. Η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία με έκθεση θεωρείται έκτοτε η πρώτη επιλογή.
Στην πράξη, η έκθεση είναι σταδιακή και προγραμματισμένη. Όποιος φοβάται τα σκυλιά γράφει πρώτα έναν κατάλογο καταστάσεων, από τη φωτογραφία ενός σκύλου έως το χάδι σε έναν ήρεμο σκύλο. Ξεκινά από κάτι που προκαλεί μέτριο άγχος και προχωρά στο επόμενο όταν το προηγούμενο γίνει ανεκτό.
Οι Craske και συνεργάτες (2014) περιέγραψαν γιατί λειτουργεί η έκθεση, και η εξήγησή τους άλλαξε τον τρόπο εφαρμογής της. Κάθε άσκηση ελέγχει μια πρόβλεψη, για παράδειγμα «θα λιποθυμήσω» ή «δεν θα αντέξω». Όταν η πρόβλεψη δεν επαληθεύεται, ο άνθρωπος μαθαίνει κάτι νέο, ακόμη κι αν το άγχος δεν υποχωρήσει αμέσως.
Αυτό εξηγεί γιατί βοηθά να μένει κανείς στην κατάσταση αρκετή ώρα και να επαναλαμβάνει την άσκηση σε διαφορετικά μέρη και συνθήκες. Εξηγεί επίσης γιατί τα προστατευτικά τεχνάσματα, δηλαδή το να κρατά συνεχώς το κινητό ή να κάθεται δίπλα στην έξοδο, ενδέχεται να βλάπτουν. Μπορεί να πείσουν τον άνθρωπο ότι γλίτωσε χάρη σε αυτά.
Η φοβία μειώνεται όταν ο άνθρωπος μένει αρκετή ώρα σε αυτό που φοβάται ώστε να διαπιστώσει ότι δεν συμβαίνει το χειρότερο που περίμενε.
Όποιος θέλει να ξεκινήσει μόνος του μπορεί να ορίσει έναν συγκεκριμένο στόχο, για παράδειγμα να μπει στο ασανσέρ με έναν άλλον άνθρωπο, και να εξασκείται σχεδόν καθημερινά. Βοηθά να σημειώνει πριν από κάθε προσπάθεια τι περιμένει να συμβεί και μετά τι συνέβη. Οι σημειώσεις δείχνουν γρήγορα πόσο διαφέρει η πρόβλεψη από την πραγματικότητα.
Η φοβία του αίματος και των ενέσεων έχει μια ιδιαιτερότητα: η πίεση μπορεί να πέσει απότομα και ο άνθρωπος να λιποθυμήσει. Σε αυτή την περίπτωση διδάσκεται η σύσπαση των μυών των χεριών και των ποδιών πριν και κατά την έκθεση, ώστε να διατηρείται η πίεση. Η τεχνική μαθαίνεται καλύτερα με καθοδήγηση ειδικού.
Βοήθεια από ψυχίατρο ή ψυχολόγο χρειάζεται όταν η φοβία επηρεάζει την εργασία, τις σχέσεις ή την υγεία, όταν συνυπάρχουν κρίσεις πανικού ή κατάθλιψη, ή όταν οι προσπάθειες στο σπίτι σταματούν στο ίδιο σημείο. Σε αρκετούς ανθρώπους αρκεί μια σύντομη θεραπεία με λίγες συνεδρίες.
Τι ξέρουμε για φάρμακα και συμπληρώματα
Απ’ όσο γνωρίζουμε, κανένα συμπλήρωμα δεν έχει τεκμηριωμένο όφελος στις ειδικές φοβίες. Και τα φάρμακα έχουν περιορισμένο ρόλο. Οι βενζοδιαζεπίνες μπορεί να μειώσουν το άγχος εκείνη τη στιγμή, αλλά δεν θεραπεύουν τη φοβία, προκαλούν εξάρτηση όταν λαμβάνονται τακτικά και ενδέχεται να περιορίζουν τη μάθηση που προσφέρει η έκθεση. Για το τελευταίο τα στοιχεία είναι μικτά.
Μια προσπάθεια που ξεκίνησε από την ίδια ελπίδα, ότι μια ουσία θα διευκολύνει τη θεραπεία, αφορά τη D-κυκλοσερίνη. Το φάρμακο επηρεάζει τους υποδοχείς NMDA του εγκεφάλου και δοκιμάστηκε ως ενισχυτής της μάθησης κατά την έκθεση. Στη μετα-ανάλυση των Mataix-Cols και συνεργατών (2017), με στοιχεία ανά συμμετέχοντα, το πρόσθετο όφελος ήταν μικρό στην καλύτερη περίπτωση.
Η μετα-ανάλυση αυτή αφορούσε αγχώδεις διαταραχές, ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή και μετατραυματική διαταραχή, όχι μόνο φοβίες. Ακόμη και ένα φάρμακο σχεδιασμένο ειδικά για την έκθεση δεν έδωσε σαφές πλεονέκτημα έναντι της έκθεσης μόνης της. Αυτό δεν σημαίνει ότι κανένα μέσο δεν θα βοηθήσει στο μέλλον. Σημαίνει ότι προς το παρόν το κύριο συστατικό είναι η ίδια η έκθεση.
Η μελέτη του UCLA, αν επιβεβαιωθεί σε μεγαλύτερες και ανεξάρτητες έρευνες, μπορεί να βοηθήσει γυναίκες με νοητική κόπωση μετά τον καρκίνο. Για έναν άνθρωπο με φοβία το αντίστοιχο ερώτημα δεν έχει ακόμη απάντηση. Μέχρι τότε, το πιο αξιόπιστο εργαλείο είναι να πλησιάσει σταδιακά αυτό που αποφεύγει, με ή χωρίς θεραπευτή.
Βιβλιογραφία
- Craske, M. G., Treanor, M., Conway, C. C., Zbozinek, T., & Vervliet, B. (2014). Maximizing exposure therapy: An inhibitory learning approach. Behaviour Research and Therapy, 58, 10-23.
- Eaton, W. W., Bienvenu, O. J., & Miloyan, B. (2018). Specific phobias. The Lancet Psychiatry, 5(8), 678-686.
- Kessler, R. C., Berglund, P., Demler, O., Jin, R., Merikangas, K. R., & Walters, E. E. (2005). Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Archives of General Psychiatry, 62(6), 593-602.
- Mataix-Cols, D., Fernández de la Cruz, L., Monzani, B., et al. (2017). D-cycloserine augmentation of exposure-based cognitive behavior therapy for anxiety, obsessive-compulsive, and posttraumatic stress disorders: A systematic review and meta-analysis of individual participant data. JAMA Psychiatry, 74(5), 501-510.
- Wolitzky-Taylor, K. B., Horowitz, J. D., Powers, M. B., & Telch, M. J. (2008). Psychological approaches in the treatment of specific phobias: A meta-analysis. Clinical Psychology Review, 28(6), 1021-1037.
