Μετατραυματικό στρες μπορεί να εμφανιστεί μετά από ένα σοβαρό τροχαίο, μια επίθεση, τον πόλεμο ή τον αιφνίδιο θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου. Δεν το αναπτύσσουν όλοι όσοι βιώνουν κάτι τέτοιο, και αυτό χρειάζεται να το ξέρει όποιος αναρωτιέται αν αυτό που περνά είναι φυσιολογικό.
Στις διεθνείς έρευνες ψυχικής υγείας του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, που ανέλυσαν οι Koenen και συνεργάτες (2017), η διαταραχή διαπιστώθηκε σε περίπου 4% των ανθρώπων κάποια στιγμή στη ζωή τους και σε περίπου 6% όσων είχαν εκτεθεί σε τραυματικό γεγονός.
Η ανακοίνωση ότι ολοκληρώθηκε η υποβολή φακέλου έγκρισης στον αμερικανικό Οργανισμό Φαρμάκων (FDA) για την ψιλοκυβίνη COMP360, σε κατάθλιψη ανθεκτική στη θεραπεία, όπως μετέδωσε το Psychiatric Times, έκανε πολλούς να αναρωτηθούν αν ανάλογη θεραπεία έρχεται και για το τραύμα. Προς το παρόν η απάντηση είναι όχι, και αξίζει να δούμε γιατί.
Μετατραυματικό στρες, τι είναι και πώς αναγνωρίζεται
Η διάγνωση τίθεται όταν τα συμπτώματα διαρκούν πάνω από ένα μήνα και επηρεάζουν την εργασία, τις σχέσεις ή την καθημερινότητα. Περιλαμβάνουν ανεπιθύμητες αναμνήσεις ή εφιάλτες, αποφυγή όσων θυμίζουν το γεγονός, αρνητικές αλλαγές στη διάθεση και στις σκέψεις για τον εαυτό και τον κόσμο, καθώς και συνεχή εγρήγορση, ευερεθιστότητα και δυσκολία στον ύπνο.
Μια γυναίκα που έζησε σοβαρό τροχαίο μπορεί να αλλάζει επί μήνες διαδρομή για να μην περάσει από τον ίδιο δρόμο, να ξυπνά στις τρεις τη νύχτα και να αναπηδά στον ήχο των φρένων. Η αποφυγή δίνει προσωρινή ανακούφιση. Ο φόβος όμως παραμένει αμετάβλητος, γιατί δεν υπάρχει ευκαιρία να διαπιστωθεί ότι ο δρόμος είναι πια ασφαλής.
Στο μετατραυματικό στρες συνυπάρχουν αρκετές φορές κατάθλιψη, κρίσεις πανικού ή προβληματική χρήση αλκοόλ, γι’ αυτό έχει σημασία η αξιολόγηση από ψυχίατρο ή ψυχολόγο. Τον πρώτο μήνα μετά το γεγονός μιλάμε για οξεία αντίδραση στρες, η οποία σε πολλούς ανθρώπους υποχωρεί από μόνη της.
Οι θεραπείες με την ισχυρότερη τεκμηρίωση
Η οδηγία των αμερικανικών Υπηρεσιών Βετεράνων και του Υπουργείου Άμυνας (2023) προτείνει ως πρώτη επιλογή ψυχοθεραπεία εστιασμένη στο τραύμα. Τρεις μορφές έχουν τη σαφέστερη στήριξη, η γνωσιακή επεξεργασία, η παρατεταμένη έκθεση και η EMDR.
Στη γνωσιακή επεξεργασία ο άνθρωπος εξετάζει με τον θεραπευτή πεποιθήσεις του τύπου «φταίω εγώ που συνέβη». Στην παρατεταμένη έκθεση προσεγγίζει σταδιακά τις αναμνήσεις και τις καταστάσεις που αποφεύγει, ώσπου ο φόβος να μειωθεί. Στην EMDR θυμάται το γεγονός ενώ ακολουθεί ταυτόχρονα ένα ερέθισμα, συνήθως κινήσεις των ματιών, και ο μηχανισμός της συζητείται ακόμη.
Από τα φάρμακα, η ίδια οδηγία αναφέρει τη σερτραλίνη, την παροξετίνη και τη βενλαφαξίνη. Το όφελος είναι μέτριο και δεν το νιώθουν όλοι. Αντίθετα, συστήνει να αποφεύγονται οι βενζοδιαζεπίνες, επειδή δεν υπάρχουν στοιχεία ότι βελτιώνουν τη διαταραχή και ο κίνδυνος εξάρτησης και άλλων βλαβών είναι υπαρκτός.
Στην πράξη, η επιλογή εξαρτάται από όσα προτιμά ο άνθρωπος, από όσα έχει ήδη δοκιμάσει και από όσα υπάρχουν κοντά του. Αν μια ψυχοθεραπεία δεν ταιριάζει, δοκιμάζεται άλλη. Αν δεν υπάρξει βελτίωση σε εύλογο χρονικό διάστημα, αξίζει να ξαναεξεταστεί το σχέδιο θεραπείας με τον θεράποντα.
Τι σημαίνουν οι ψυχεδελικές θεραπείες για το τραύμα
Η ψιλοκυβίνη COMP360 μελετήθηκε στην κατάθλιψη. Στη δοκιμή φάσης 2b των Goodwin και συνεργατών (2022), 233 άνθρωποι με κατάθλιψη ανθεκτική στη θεραπεία έλαβαν μία δόση 25 mg, 10 mg ή 1 mg, με ψυχολογική υποστήριξη. Την τρίτη εβδομάδα, η διαφορά στη βαθμολογία κατάθλιψης υπέρ των 25 mg ήταν 6,6 μονάδες σε σύγκριση με το 1 mg.
Η μελέτη κατέγραψε και ανεπιθύμητες ενέργειες. Ορισμένοι συμμετέχοντες ανέφεραν αυτοκτονικό ιδεασμό ή συμπεριφορά, γι’ αυτό η χορήγηση γίνεται μόνο υπό στενή παρακολούθηση. Το δείγμα ήταν σχετικά μικρό και η παρακολούθηση σύντομη.
Ένα αποτέλεσμα στην κατάθλιψη δεν αποδεικνύει ότι η ίδια ουσία ωφελεί και στο μετατραυματικό στρες.
Για το μετατραυματικό στρες δεν υπάρχει αντίστοιχη μεγάλη μελέτη με ψιλοκυβίνη. Η ψυχεδελική προσέγγιση που έχει μελετηθεί περισσότερο είναι η ψυχοθεραπεία με MDMA. Στη δοκιμή των Mitchell και συνεργατών (2021), με 90 συμμετέχοντες, το 67% της ομάδας MDMA δεν πληρούσε πια τα διαγνωστικά κριτήρια μετά από τρεις συνεδρίες, έναντι 32% της ομάδας με εικονικό φάρμακο. Και οι δύο ομάδες έκαναν ψυχοθεραπεία.
Σε δεύτερη δοκιμή (Mitchell et al., 2023) με 104 συμμετέχοντες, τα ποσοστά ήταν 71% και 48%. Παρ’ όλα αυτά, τον Αύγουστο του 2024 ο FDA δεν ενέκρινε τη θεραπεία και ζήτησε νέα μελέτη. Ένας βασικός περιορισμός είναι ότι οι περισσότεροι συμμετέχοντες καταλάβαιναν σε ποια ομάδα ανήκουν, κάτι που μπορεί να ενισχύει το αναμενόμενο όφελος.
Εκτός ερευνητικών προγραμμάτων, ούτε η ψιλοκυβίνη ούτε το MDMA είναι εγκεκριμένες θεραπείες για το τραύμα. Η χρήση τους χωρίς εκπαιδευμένο θεραπευτή και ιατρική αξιολόγηση έχει κινδύνους, ιδίως για όσους έχουν ιστορικό ψύχωσης, διπολικής διαταραχής ή αυτοκτονικών σκέψεων. Όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να ρωτήσει τον ψυχίατρό του για καταχωρημένες κλινικές μελέτες.
Αν τα συμπτώματα κρατούν πάνω από ένα μήνα, ένα πρακτικό πρώτο βήμα είναι να σημειώσετε για δύο εβδομάδες πότε εμφανίζονται, τι τα πυροδοτεί και πώς κοιμάστε. Φέρτε τις σημειώσεις σε ραντεβού με ψυχίατρο, ψυχολόγο ή γενικό ιατρό. Αν υπάρχει άμεσος κίνδυνος για τη ζωή, καλέστε το 112.
Τα δεδομένα για τις ψυχεδελικές θεραπείες θα συνεχίσουν να συσσωρεύονται και μόνο τότε θα φανεί αν θα βρουν θέση στο τραύμα. Μέχρι τότε, οι υπάρχουσες ψυχοθεραπείες βοηθούν αρκετούς ανθρώπους που τις ολοκληρώνουν.
Βιβλιογραφία
- Department of Veterans Affairs & Department of Defense. (2023). VA/DoD clinical practice guideline for the management of posttraumatic stress disorder and acute stress disorder. VA/DoD Evidence-Based Practice.
- Goodwin, G. M., Aaronson, S. T., Alvarez, O., et al. (2022). Single-dose psilocybin for a treatment-resistant episode of major depression. New England Journal of Medicine, 387(18), 1637–1648.
- Koenen, K. C., Ratanatharathorn, A., Ng, L., et al. (2017). Posttraumatic stress disorder in the World Mental Health Surveys. Psychological Medicine, 47(13), 2260–2274.
- Mitchell, J. M., Bogenschutz, M., Lilienfeld, A., et al. (2021). MDMA-assisted therapy for severe PTSD: A randomized, double-blind, placebo-controlled phase 3 study. Nature Medicine, 27(6), 1025–1033.
- Mitchell, J. M., Ot’alora G., M., van der Kolk, B., et al. (2023). MDMA-assisted therapy for moderate to severe PTSD: A randomized, placebo-controlled phase 3 trial. Nature Medicine, 29(10), 2473–2480.
