Γονείς και έφηβοι φτάνουν στο ιατρείο συνήθως μετά από πολλούς μήνες δοκιμών. Έχει προηγηθεί ένα αντικαταθλιπτικό, ίσως και δεύτερο, κάποιες συνεδρίες ψυχοθεραπείας, αλλαγές στο πρόγραμμα του σχολείου. Ο έφηβος παραμένει εξαντλημένος, ευερέθιστος και κλεισμένος στο δωμάτιό του, και οι γονείς ρωτούν αν έχουν μείνει άλλες επιλογές.
Η ερώτηση έχει γίνει πιο επίκαιρη, επειδή η διακρανιακή μαγνητική διέγερση, μια θεραπεία που χρησιμοποιείται σε ενήλικες με δύσκολη κατάθλιψη, αναφέρεται πλέον και για νεότερες ηλικίες. Αξίζει να δούμε τι ξέρουμε πραγματικά και τι όχι.
Γονείς και έφηβοι απέναντι στην κατάθλιψη που επιμένει
Στη διακρανιακή μαγνητική διέγερση ένα πηνίο τοποθετείται πάνω στο κεφάλι και στέλνει σύντομους μαγνητικούς παλμούς σε μια περιοχή του μετωπιαίου λοβού, η οποία συμμετέχει στη ρύθμιση της διάθεσης. Δεν χρειάζεται νάρκωση. Ο άνθρωπος κάθεται ξύπνιος σε μια πολυθρόνα και οι συνεδρίες διαρκούν περίπου 20 έως 40 λεπτά, σχεδόν κάθε εργάσιμη ημέρα για αρκετές εβδομάδες.
Για τους ενήλικες, ο βρετανικός οργανισμός NICE έκρινε το 2015 ότι τα δεδομένα για την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητα της μεθόδου αρκούν ώστε να χρησιμοποιείται στην κατάθλιψη (NICE, 2015). Παρ’ όλα αυτά, όπως σημειώνει πρόσφατη ανασκόπηση του National Elf Service (n.d.), μόνο ένας στους επτά φορείς ψυχικής υγείας του βρετανικού συστήματος υγείας την προσφέρει.
Για τους εφήβους η εικόνα είναι διαφορετική και τα δεδομένα λιγότερα. Πριν τα εξετάσουμε, χρειάζεται να ξεκαθαρίσουμε τι εννοούμε με τον όρο «δύσκολη στη θεραπεία» κατάθλιψη. Ο ορισμός διαφέρει από μελέτη σε μελέτη, συνήθως όμως αφορά έναν έφηβο που δεν βελτιώθηκε μετά από μία ή δύο επαρκείς δοκιμές αντικαταθλιπτικού.
Η λέξη «επαρκής» έχει σημασία. Αρκετές φορές η θεραπεία που θεωρείται αποτυχημένη είχε σταματήσει στις τρεις εβδομάδες, είχε μείνει σε χαμηλή δόση ή δεν λαμβανόταν τακτικά, επειδή ο έφηβος παρέλειπε δόσεις χωρίς να το πει. Πριν μιλήσουμε για μια νέα μέθοδο, αξίζει να ελεγχθεί αν η προηγούμενη εφαρμόστηκε σωστά.
Όταν μια θεραπεία δεν έχει αποδώσει, πρώτα ελέγχουμε αν δόθηκε σωστά και για αρκετό διάστημα και μετά αναζητούμε κάτι διαφορετικό.
Τι έδειξε μια τυχαιοποιημένη μελέτη σε εφήβους
Ο Paul Croarkin και οι συνεργάτες του (2021) μελέτησαν περίπου εκατό εφήβους και νεαρούς ενήλικες, από 12 έως 21 ετών, με κατάθλιψη που δεν είχε ανταποκριθεί σε αντικαταθλιπτικό. Οι συμμετέχοντες έλαβαν τυχαία είτε πραγματική διέγερση είτε εικονική, με συσκευή ίδια στην όψη που όμως δεν διέγειρε τον εγκέφαλο, για 30 συνεδρίες περίπου σε έξι εβδομάδες.
Και οι δύο ομάδες βελτιώθηκαν σημαντικά, αλλά η πραγματική διέγερση δεν ξεπέρασε την εικονική με στατιστικά σημαντικό τρόπο. Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι η μέθοδος, με τις ρυθμίσεις που δοκιμάστηκαν, δεν προσφέρει πρόσθετο όφελος.
Μπορεί όμως να οφείλεται και στη μεγάλη ανταπόκριση των εφήβων στην εικονική θεραπεία, στην καθημερινή επαφή με το προσωπικό και στην προσδοκία βελτίωσης. Η μελέτη δεν επιτρέπει να ξεχωρίσουμε ποια από τις εξηγήσεις ισχύει. Προηγούμενες μικρότερες μελέτες είχαν καταγράψει βελτίωση, αλλά χωρίς ομάδα σύγκρισης, οπότε δεν μπορούσαν να δείξουν ότι τη δημιούργησε η ίδια η θεραπεία.
Για να μπει το εύρημα στη σωστή διάσταση, βοηθά η σύγκριση με τα αντικαταθλιπτικά. Σε μια μεγάλη δικτυακή μετα-ανάλυση, ο Andrea Cipriani και οι συνεργάτες του (2016) εξέτασαν 14 αντικαταθλιπτικά σε παιδιά και εφήβους. Μόνο η φλουοξετίνη ξεχώρισε με σαφές όφελος σε σχέση με το εικονικό σκεύασμα, και το όφελος ήταν μέτριο. Η ποιότητα των δεδομένων ήταν συνολικά χαμηλή.
Άρα ούτε οι καθιερωμένες θεραπείες αποδίδουν θεαματικά στους εφήβους. Το ότι μια μελέτη για τη μαγνητική διέγερση δεν βρήκε διαφορά δεν την καταδικάζει, ούτε όμως επιτρέπει να τη συστήσουμε με σιγουριά. Χρειάζονται περισσότερες μελέτες, με σαφή ορισμό της δύσκολης κατάθλιψης και παρακολούθηση για μήνες μετά το τέλος των συνεδριών.
Η ψυχοθεραπεία έχει τη δική της τεκμηρίωση. Σε δικτυακή μετα-ανάλυση, ο Xinyu Zhou και οι συνεργάτες του (2015) βρήκαν ότι η διαπροσωπική και η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία είχαν τα καλύτερα αποτελέσματα στο τέλος της θεραπείας. Η ποιότητα των δεδομένων ήταν χαμηλή και το όφελος στη μακροχρόνια παρακολούθηση λιγότερο σαφές.
Οι οδηγίες του NICE (2019) για παιδιά και εφήβους προτείνουν ως πρώτη επιλογή τις ψυχολογικές θεραπείες. Σε μέτρια ή σοβαρή κατάθλιψη από τα 12 έτη, εξετάζουν τη φλουοξετίνη σε συνδυασμό με ψυχοθεραπεία.
Πώς στηρίζουν οι γονείς τον έφηβο όσο συνεχίζεται η θεραπεία
Το πρώτο πρακτικό βήμα είναι μια αναθεώρηση της θεραπείας από τον θεράποντα ιατρό. Ρωτήστε ποια δόση δόθηκε και για πόσο διάστημα, αν ο έφηβος τη λάμβανε κανονικά και πόσες συνεδρίες ψυχοθεραπείας έγιναν. Ζητήστε να ελεγχθούν και συνυπάρχοντα προβλήματα, όπως το άγχος, η διαταραχή προσοχής, η χρήση ουσιών και ο διαταραγμένος ύπνος, που ενίοτε διατηρούν την κατάθλιψη.
Μιλήστε ανοιχτά για αυτοκτονικές σκέψεις. Η ερώτηση «σκέφτεσαι να βλάψεις τον εαυτό σου;» δεν δημιουργεί την ιδέα, και πολλοί έφηβοι νιώθουν ανακούφιση όταν κάποιος τη θέτει ήρεμα. Αν η απάντηση είναι ναι, ή αν φοβάστε άμεσο κίνδυνο, επικοινωνήστε αμέσως με τον γιατρό του ή καλέστε το 112 και μην αφήσετε τον έφηβο μόνο.
Στην καθημερινότητα βοηθούν τα απλά πράγματα. Σταθερές ώρες ύπνου, ένα κανονικό γεύμα, μια σύντομη βόλτα και επικοινωνία με το σχολείο, ώστε να μειωθεί προσωρινά το φορτίο. Φράσεις όπως «προσπάθησε λίγο παραπάνω» διακόπτουν τη συζήτηση. Πιο χρήσιμο είναι να πείτε «βλέπω ότι περνάς δύσκολα και είμαι εδώ» και να μείνετε δίπλα του λίγα λεπτά, χωρίς να απαιτείτε απάντηση.
Αν στο μέλλον προταθεί μαγνητική διέγερση, ρωτήστε τον ειδικό ποια δεδομένα υπάρχουν για την ηλικία του παιδιού σας και αν η εφαρμογή γίνεται σε πλαίσιο μελέτης. Ρωτήστε και για τις παρενέργειες, που είναι κυρίως πονοκέφαλος ή ενόχληση στο δέρμα της κεφαλής. Σπασμοί έχουν περιγραφεί σπάνια.
Προς το παρόν, για τους εφήβους η μέθοδος παραμένει κυρίως ερευνητική επιλογή. Η απάντηση στο ερώτημα των γονιών περιμένει ακόμη τα αποτελέσματα νέων μελετών.
Βιβλιογραφία
- Cipriani, A., Zhou, X., Del Giovane, C., et al. (2016). Comparative efficacy and tolerability of antidepressants for major depressive disorder in children and adolescents: A network meta-analysis. The Lancet, 388(10047), 881-890.
- Croarkin, P. E., Elmaadawi, A. Z., Aaronson, S. T., et al. (2021). Left prefrontal transcranial magnetic stimulation for treatment-resistant depression in adolescents: A double-blind, randomized, sham-controlled trial. Neuropsychopharmacology, 46(2), 462-469.
- Zhou, X., Hetrick, S. E., Cuijpers, P., et al. (2015). Comparative efficacy and acceptability of psychotherapies for depression in children and adolescents: A systematic review and network meta-analysis. World Psychiatry, 14(2), 207-222.
- National Institute for Health and Care Excellence. (2015). Repetitive transcranial magnetic stimulation for depression (Interventional procedures guidance IPG542). NICE.
- National Institute for Health and Care Excellence. (2019). Depression in children and young people: Identification and management (NICE guideline NG134). NICE.
- National Elf Service. (n.d.). Transcranial magnetic stimulation for difficult-to-treat depression: The evidence so far. National Elf Service.
