Μοναξιά δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ένας άνθρωπος ζει μόνος. Κάποιος μπορεί να έχει σύντροφο, παιδιά και πολλούς συναδέλφους και να νιώθει ότι κανείς δεν τον καταλαβαίνει. Κάποιος άλλος ζει μόνος και είναι ικανοποιημένος. Το κρίσιμο είναι η απόσταση ανάμεσα στις σχέσεις που έχουμε και σε εκείνες που θα θέλαμε να έχουμε.
Στο ιατρείο η μοναξιά σπάνια διατυπώνεται ως παράπονο. Κάποιος έρχεται για κόπωση ή αϋπνία, ή επειδή δεν έχει διάθεση να κάνει τίποτα, και μόλις στη δεύτερη ή στην τρίτη συνεδρία λέει ότι εδώ και μήνες δεν έχει μιλήσει ουσιαστικά με κανέναν. Η σχέση με την κατάθλιψη είναι εμφανής. Ποιο από τα δύο προηγείται, δεν είναι πάντα σαφές.
Η μοναξιά και η κατάθλιψη επηρεάζουν η μία την άλλη
Μία από τις πιο γνωστές μετα-αναλύσεις για τη μοναξιά είναι των Holt-Lunstad και συνεργατών (2015). Συγκέντρωσαν 70 μελέτες με πάνω από 3,4 εκατομμύρια συμμετέχοντες, που παρακολουθήθηκαν κατά μέσο όρο επτά χρόνια. Η μοναξιά συνδεόταν με περίπου 26% αυξημένο κίνδυνο πρόωρου θανάτου, μετά την προσαρμογή για ορισμένους άλλους παράγοντες.
Τα δεδομένα αυτά είναι παρατηρησιακά. Δεν αποδεικνύουν ότι η μοναξιά προκαλεί τον θάνατο, αφού και η κακή υγεία οδηγεί σε απομόνωση. Δείχνουν πάντως ότι η μοναξιά αξίζει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη, και όχι μόνο όταν έχει ήδη εγκατασταθεί μια ψυχική διαταραχή.
Για την κατάθλιψη ειδικότερα, οι Cacioppo, Hawkley και Thisted (2010) παρακολούθησαν επί χρόνια ενήλικες μέσης και μεγαλύτερης ηλικίας στο Σικάγο, σε δείγμα λίγο μεγαλύτερο από διακόσιους ανθρώπους. Η μοναξιά προέβλεπε τη μετέπειτα αύξηση των καταθλιπτικών συμπτωμάτων περισσότερο απ’ όσο συνέβαινε το αντίστροφο. Το δείγμα ήταν μικρό και δεν εκπροσωπούσε όλους τους πληθυσμούς, επομένως το εύρημα θέλει προσοχή.
Στην καθημερινή κλινική εικόνα η σχέση λειτουργεί προς τις δύο κατευθύνσεις. Όποιος έχει κατάθλιψη αποσύρεται, απαντά αργά στα μηνύματα και αποφεύγει τις συναντήσεις επειδή πιστεύει ότι θα γίνει βάρος. Οι άλλοι σταδιακά επικοινωνούν λιγότερο, και η απόσταση που δημιουργείται επιβεβαιώνει την αρχική πεποίθηση ότι κανείς δεν τον χρειάζεται.
Γιατί δύο άνθρωποι με κατάθλιψη δεν ανταποκρίνονται το ίδιο
Η κατάθλιψη δεν είναι μία ομοιογενής κατάσταση. Οι Fried και Nesse (2015) εξέτασαν τα συμπτώματα 3.703 ανθρώπων στη μελέτη STAR*D και βρήκαν 1.030 διαφορετικούς συνδυασμούς. Δύο άνθρωποι με την ίδια διάγνωση μπορεί να έχουν ελάχιστα κοινά. Ο ένας κοιμάται πολλές ώρες και τρώει περισσότερο, ο άλλος δεν κοιμάται και έχει χάσει βάρος.
Αυτή η ποικιλία εξηγεί εν μέρει γιατί το ίδιο αντικαταθλιπτικό ωφελεί κάποιους και δεν ωφελεί άλλους. Η έρευνα προσπαθεί πλέον να προβλέψει την ανταπόκριση συνδυάζοντας πολλά είδη δεδομένων, για παράδειγμα κλινικά στοιχεία, απεικόνιση του εγκεφάλου και γενετικές πληροφορίες. Σε αυτή την προσπάθεια αναφέρεται και το άρθρο του Psychiatric Times για την ανομοιογένεια της κατάθλιψης.
Οι Chekroud και συνεργάτες (2016) εκπαίδευσαν έναν αλγόριθμο με απλά κλινικά στοιχεία από τη μελέτη STAR*D και τον δοκίμασαν σε άλλη μελέτη, την COMED. Στη νέα ομάδα η ακρίβεια της πρόβλεψης για την εσιταλοπράμη έφτασε περίπου το 60%. Είναι καλύτερο από την τύχη, αλλά ακόμη μακριά από ό,τι χρειάζεται για να καθοδηγήσει την επιλογή φαρμάκου σε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο.
Η μοναξιά είναι ένα στοιχείο που ο κλινικός μπορεί να διερευνήσει εύκολα, χωρίς εξετάσεις. Στη συστηματική ανασκόπηση των Wang και συνεργατών (2018), σε ανθρώπους με ψυχικά προβλήματα, η μοναξιά σχετιζόταν με χειρότερη πορεία των συμπτωμάτων. Πρόκειται για συσχέτιση. Δεν έχει αποδειχθεί ότι η μείωση της μοναξιάς θα βελτιώσει από μόνη της την έκβαση.
Δύο άνθρωποι με την ίδια διάγνωση κατάθλιψης μπορεί να χρειάζονται διαφορετική βοήθεια, και η μοναξιά είναι ένα στοιχείο που αξίζει πάντα να ρωτάμε.
Τι βοηθά στην πράξη
Σε κάθε άνθρωπο με κατάθλιψη αξίζει να τίθεται ευθέως η ερώτηση πόσες φορές την εβδομάδα μιλά με κάποιον που τον ενδιαφέρει πραγματικά. Η απάντηση λέει συχνά περισσότερα από μια λίστα συμπτωμάτων. Αν η μοναξιά είναι έντονη, μπορεί να γίνει ξεχωριστός στόχος της θεραπείας και όχι απλώς συνέπεια που θα περάσει όταν υποχωρήσει η διάθεση.
Η μετα-ανάλυση των Masi και συνεργατών (2011) εξέτασε 50 παρεμβάσεις για τη μείωση της μοναξιάς. Οι πιο αποτελεσματικές ήταν εκείνες που δούλευαν τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος ερμηνεύει τις κοινωνικές καταστάσεις, για παράδειγμα την τάση να περιμένει απόρριψη. Η απλή αύξηση των ευκαιριών επαφής είχε μικρότερο όφελος. Πολλές από τις μελέτες ήταν μικρές.
Στην πράξη βοηθά να ξεκινά κανείς με μικρά και συγκεκριμένα βήματα, όπως ένα τηλεφώνημα την εβδομάδα σε κάποιον που υπήρξε κοντινός, μια σταθερή συνάντηση ή μια ομάδα με κοινό ενδιαφέρον. Όταν εμφανίζεται η σκέψη «θα τους κουράσω», αξίζει να σημειώνεται και να ελέγχεται μετά τη συνάντηση αν επαληθεύτηκε. Η γνωσιακή ψυχοθεραπεία εργάζεται συστηματικά πάνω σε αυτό.
Όποιος λαμβάνει αντικαταθλιπτικό και δεν βλέπει βελτίωση μετά από έξι έως οκτώ εβδομάδες πρέπει να το συζητήσει με τον γιατρό του, χωρίς να διακόψει μόνος του τη θεραπεία. Αν ζει και απομονωμένος, αυτό χρειάζεται να αναφερθεί, επειδή επηρεάζει τον σχεδιασμό. Η ψυχοθεραπεία ή η ομαδική υποστήριξη μπορεί να προστεθούν στο φάρμακο.
Δεν γνωρίζουμε ακόμη αν η μείωση της μοναξιάς αλλάζει την ανταπόκριση στα αντικαταθλιπτικά. Είναι ένα ερώτημα που οι μελέτες πρόβλεψης δεν έχουν απαντήσει, και ως τότε η συζήτηση με τον ίδιο τον άνθρωπο παραμένει η πιο διαθέσιμη πηγή πληροφοριών.
Βιβλιογραφία
- Cacioppo, J. T., Hawkley, L. C., & Thisted, R. A. (2010). Perceived social isolation makes me sad: 5-year cross-lagged analyses of loneliness and depressive symptomatology in the Chicago Health, Aging, and Social Relations Study. Psychology and Aging, 25(2), 453-463.
- Chekroud, A. M., Zotti, R. J., Shehzad, Z., et al. (2016). Cross-trial prediction of treatment outcome in depression: A machine learning approach. The Lancet Psychiatry, 3(3), 243-250.
- Fried, E. I., & Nesse, R. M. (2015). Depression is not a consistent syndrome: An investigation of unique symptom patterns in the STAR*D study. Journal of Affective Disorders, 172, 96-102.
- Holt-Lunstad, J., Smith, T. B., Baker, M., Harris, T., & Stephenson, D. (2015). Loneliness and social isolation as risk factors for mortality: A meta-analytic review. Perspectives on Psychological Science, 10(2), 227-237.
- Masi, C. M., Chen, H.-Y., Hawkley, L. C., & Cacioppo, J. T. (2011). A meta-analysis of interventions to reduce loneliness. Personality and Social Psychology Review, 15(3), 219-266.
- Wang, J., Mann, F., Lloyd-Evans, B., Ma, R., & Johnson, S. (2018). Associations between loneliness and perceived social support and outcomes of mental health problems: A systematic review. BMC Psychiatry, 18, Article 156.
