Ο εθισμός στο διαδίκτυο δεν ορίζεται από τις ώρες που περνά κάποιος μπροστά σε μια οθόνη. Ένας φοιτητής που διαβάζει άρθρα και παρακολουθεί διαλέξεις οκτώ ώρες την ημέρα δεν έχει απαραίτητα πρόβλημα. Ένας άλλος, που ανοίγει το κινητό δεκάδες φορές χωρίς να το έχει αποφασίσει και δεν μπορεί να σταματήσει όταν το θέλει, ίσως έχει.
Πότε ο εθισμός στο διαδίκτυο θεωρείται πρόβλημα
Η Kimberly Young περιέγραψε το φαινόμενο το 1998, σε μία από τις πρώτες εργασίες για το θέμα, και πρότεινε κριτήρια που βασίστηκαν σε εκείνα της παθολογικής χαρτοπαιξίας (Young, 1998). Από τότε οι ερευνητές χρησιμοποιούν διαφορετικά ερωτηματολόγια και ορισμούς, και αυτό δυσκολεύει τη σύγκριση των αποτελεσμάτων.
Το DSM-5-TR της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας (2022) δεν περιλαμβάνει τον εθισμό στο διαδίκτυο ως διάγνωση. Η διαταραχή διαδικτυακού παιχνιδιού αναφέρεται σε ξεχωριστό τμήμα, ως κατάσταση που χρειάζεται περισσότερη μελέτη. Η ICD-11 του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (2022) αναγνωρίζει επίσημα τη διαταραχή παιχνιδιού, όχι όμως έναν γενικό εθισμό στο διαδίκτυο ή στα κοινωνικά δίκτυα.
Στην πράξη, ο γιατρός εξετάζει αν ο άνθρωπος έχει χάσει τον έλεγχο της χρήσης, αν δίνει προτεραιότητα στο διαδίκτυο έναντι του ύπνου, της δουλειάς ή των σχέσεων, και αν συνεχίζει παρά τις ζημιές που βλέπει ο ίδιος.
Για τη διαταραχή παιχνιδιού, η ICD-11 ζητά συνήθως διάρκεια τουλάχιστον δώδεκα μηνών, εκτός αν τα συμπτώματα είναι πολύ σοβαρά. Η διάγνωση τίθεται μόνο όταν η λειτουργικότητα στην εργασία, στις σπουδές ή στην οικογένεια έχει υποστεί σαφή βλάβη.
Μια μητέρα τα συνόψισε ως εξής. Ζητά από τον έφηβο γιο της να κλείσει τον υπολογιστή, εκείνος απαντά ότι τελειώνει σε πέντε λεπτά, και στις δύο τα ξημερώματα το φως στο δωμάτιό του είναι ακόμη αναμμένο. Όταν τον διακόπτουν, εκνευρίζεται, και ενίοτε λέει ψέματα για τις ώρες που πέρασε συνδεδεμένος.
Πόσο διαδεδομένος είναι και με ποιες δυσκολίες συνυπάρχει
Σε μια μετα-ανάλυση μελετών από 31 χώρες, οι Cheng και Li (2014) υπολόγισαν ότι περίπου το 6% των ανθρώπων παγκοσμίως πληροί κριτήρια εθισμού στο διαδίκτυο. Το ποσοστό κυμαινόταν από 2,6% στη βόρεια και δυτική Ευρώπη ως 10,9% στη Μέση Ανατολή.
Οι διαφορές αυτές δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι κάποιοι λαοί εθίζονται περισσότερο. Οφείλονται εν μέρει στα διαφορετικά εργαλεία μέτρησης και στα δείγματα, που αποτελούνταν συχνότερα από φοιτητές και εφήβους. Ο αριθμός δίνει μια γενική εικόνα και δεν αποτελεί ακριβή μέτρηση.
Η μετα-ανάλυση των Ho και συνεργατών (2014) συνέδεσε τον εθισμό στο διαδίκτυο με την κατάθλιψη, το άγχος και τη διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας. Η σύνδεση όμως είναι συσχέτιση. Δεν μπορούμε να πούμε από αυτήν αν η ψυχική δυσκολία προηγείται της υπερβολικής χρήσης ή την ακολουθεί.
Στο ιατρείο φαίνονται και οι δύο κατευθύνσεις. Ένας άνθρωπος με κατάθλιψη μπορεί να καταφύγει στις οθόνες για να ξεφύγει από τη μοναξιά του, και οι πολλές ώρες συνδεδεμένης ζωής μπορούν να χειροτερέψουν τον ύπνο και τη διάθεση. Η ανακούφιση που φέρνει η χρήση είναι άμεση, και γι’ αυτό η συνήθεια διατηρείται.
Οι ώρες χρήσης από μόνες τους δεν αρκούν για διάγνωση. Μετρά αν ο άνθρωπος μπορεί να σταματήσει όταν το θέλει και τι χάνει από τη ζωή του όσο συνεχίζει.
Πρακτικά βήματα για να μειωθεί η χρήση
Το πρώτο βήμα είναι η καταγραφή. Σημειώστε για μία εβδομάδα πότε μπαίνετε στο διαδίκτυο, πόση ώρα μένετε και πώς νιώθατε πριν ανοίξετε τη συσκευή. Αρκετοί άνθρωποι διαπιστώνουν ότι η χρήση ξεκινά μετά από πλήξη, ένταση ή μοναξιά. Οι εφαρμογές χρόνου οθόνης του κινητού δίνουν τα στοιχεία χωρίς κόπο.
Στη συνέχεια ορίστε σταθερές ώρες χωρίς οθόνη, για παράδειγμα το τελευταίο μισάωρο πριν από τον ύπνο, και αφήστε το κινητό να φορτίζει εκτός υπνοδωματίου. Κλείστε τις ειδοποιήσεις που δεν χρειάζεστε και μετακινήστε τις πιο δελεαστικές εφαρμογές από την αρχική οθόνη. Έτσι χρειάζεται μια συνειδητή απόφαση για να τις ανοίξετε.
Η μείωση αντέχει περισσότερο όταν η χρήση αντικαθίσταται από κάτι συγκεκριμένο, όπως έναν περίπατο, μια προπόνηση ή ένα τηλεφώνημα σε φίλο. Αν απλώς αφαιρεθεί η οθόνη, το κενό που αφήνει συνήθως γεμίζει πάλι με οθόνη. Αξίζει να σχεδιάσετε από πριν τι θα κάνετε τις ώρες που συνήθως περνούσατε συνδεδεμένοι.
Όταν πρόκειται για έφηβο, οι τιμωρίες και η ξαφνική αφαίρεση της συσκευής οδηγούν συνήθως σε εντονότερες συγκρούσεις και σε κρυφή χρήση. Βοηθά περισσότερο μια συζήτηση χωρίς κατηγορίες, με ερωτήσεις για το τι του προσφέρει το διαδίκτυο, και κανόνες που συμφωνούνται από κοινού και ισχύουν και για τους γονείς.
Αν οι προσπάθειες μείωσης αποτυγχάνουν επανειλημμένα, αν επηρεάζονται ο ύπνος, η εργασία, οι σπουδές ή οι σχέσεις, ή αν υπάρχουν συμπτώματα κατάθλιψης και άγχους, αξίζει να απευθυνθεί κανείς σε ψυχίατρο ή ψυχολόγο. Η αξιολόγηση δεν περιορίζεται στη χρήση, εξετάζει και ό,τι τη συνοδεύει.
Η γνωσιακή συμπεριφορική ψυχοθεραπεία είναι η προσέγγιση με τη μεγαλύτερη ερευνητική βάση. Στη μετα-ανάλυση των Winkler και συνεργατών (2013), οι συμμετέχοντες παρουσίασαν μείωση των συμπτωμάτων και του χρόνου χρήσης μετά τη θεραπεία. Οι μελέτες όμως είχαν μικρά δείγματα και διαφορετικές μεθόδους, οπότε τα συμπεράσματα διαβάζονται με επιφύλαξη.
Ο στόχος σπάνια είναι η πλήρης αποχή, αφού το διαδίκτυο χρειάζεται για εργασία, επικοινωνία και ενημέρωση. Ζητούμενο είναι ο άνθρωπος να αποφασίζει ο ίδιος πότε μπαίνει και πότε βγαίνει. Κοινά αποδεκτό όριο ωρών που να ισχύει για όλους δεν υπάρχει, και ίσως δεν έχει νόημα να αναζητηθεί.
Βιβλιογραφία
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). American Psychiatric Publishing.
- Cheng, C., & Li, A. Y. (2014). Internet addiction prevalence and quality of (real) life: A meta-analysis of 31 nations across seven world regions. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 17(12), 755-760.
- Ho, R. C., Zhang, M. W., Tsang, T. Y., et al. (2014). The association between internet addiction and psychiatric co-morbidity: A meta-analysis. BMC Psychiatry, 14, 183.
- Winkler, A., Dörsing, B., Rief, W., Shen, Y., & Glombiewski, J. A. (2013). Treatment of internet addiction: A meta-analysis. Clinical Psychology Review, 33(2), 317-329.
- World Health Organization. (2022). International classification of diseases (11th revision). World Health Organization.
- Young, K. S. (1998). Internet addiction: The emergence of a new clinical disorder. CyberPsychology & Behavior, 1(3), 237-244.
