Το cyberbullying δεν τελειώνει όταν χτυπά το κουδούνι και τα παιδιά φεύγουν από το σχολείο. Μπορεί να συνεχίζεται στο δωμάτιο του εφήβου, αργά το βράδυ, μέσα από μηνύματα, σχόλια, φωτογραφίες ή ομαδικές συνομιλίες όπου κάποιος γελοιοποιείται. Έτσι οι γονείς το μαθαίνουν ενίοτε μήνες αργότερα, όταν η διάθεση και οι βαθμοί του παιδιού έχουν ήδη αλλάξει.
Στο ιατρείο το πρόβλημα εμφανίζεται ενίοτε με διαφορετική μορφή. Ένας έφηβος με κατάθλιψη λαμβάνει αντικαταθλιπτικό, νιώθει καλύτερα για μερικές εβδομάδες και ύστερα η βελτίωση χάνεται. Πριν αλλάξουμε δόση ή φάρμακο, ψάχνουμε τι άλλο συμβαίνει στη ζωή του. Αρκετές φορές η απάντηση βρίσκεται σε μηνύματα για τα οποία κανείς δεν τον ρώτησε.
Τι είναι το cyberbullying και πόσους εφήβους αφορά
Ως cyberbullying ορίζουμε την επαναλαμβανόμενη επιθετική συμπεριφορά μέσω ψηφιακών μέσων προς κάποιον που δυσκολεύεται να αμυνθεί. Περιλαμβάνει απειλές, προσβολές, διάδοση φημών, δημοσίευση ντροπιαστικού υλικού, ψεύτικους λογαριασμούς και αποκλεισμό από ομάδες. Η επανάληψη και η ανισορροπία δύναμης το ξεχωρίζουν από έναν απλό καβγά ανάμεσα σε ισότιμους συνομηλίκους.
Σε μια μετα-ανάλυση δεκάδων μελετών, οι Modecki και συνεργάτες (2014) υπολόγισαν ότι κατά μέσο όρο περίπου το 15% των εφήβων αναφέρει ότι έχει υποστεί cyberbullying, ενώ για τον παραδοσιακό εκφοβισμό το ποσοστό ήταν περίπου 35%. Τα ποσοστά διαφέρουν αρκετά από μελέτη σε μελέτη, επειδή οι ερευνητές χρησιμοποιούν διαφορετικούς ορισμούς και διαφορετικές ερωτήσεις.
Οι ίδιοι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι δύο μορφές εκφοβισμού συνυπάρχουν σε μεγάλο βαθμό. Τα παιδιά που δέχονται εκφοβισμό στο διαδίκτυο είναι σε μεγάλο ποσοστό και εκείνα που τον δέχονται στο σχολείο ή στην παρέα. Το cyberbullying λοιπόν σπάνια είναι ξεχωριστό πρόβλημα. Συνήθως επεκτείνει κάτι που ήδη συμβαίνει στην τάξη.
Διαφέρει όμως ως προς δύο στοιχεία. Δεν έχει ωράριο, οπότε το παιδί δεν έχει καμία ώρα της ημέρας χωρίς το ενδεχόμενο νέου μηνύματος. Επιπλέον, το υλικό μπορεί να προωθηθεί σε πολλούς ανθρώπους και να μείνει αποθηκευμένο, ώστε ο έφηβος να ξαναβλέπει την ταπείνωσή του ή να φοβάται ότι θα την ξαναδούν άλλοι.
Πώς επηρεάζει την ψυχική υγεία ενός εφήβου
Οι Kowalski και συνεργάτες (2014) ανασκόπησαν την έρευνα για το cyberbullying σε νέους και βρήκαν σχέση με κατάθλιψη, άγχος, μοναξιά, χαμηλή αυτοεκτίμηση και δυσκολίες στο σχολείο. Πολλές από τις μελέτες που συμπεριέλαβαν μετρούσαν τα δύο μεγέθη την ίδια χρονική στιγμή, οπότε δεν μπορούν να δείξουν τι προηγήθηκε και τι ακολούθησε.
Για τη σειρά των γεγονότων βοηθούν περισσότερο οι ανασκοπήσεις που περιλαμβάνουν μελέτες παρακολούθησης στον χρόνο. Οι Moore και συνεργάτες (2017) εξέτασαν τις συνέπειες του εκφοβισμού στην παιδική και εφηβική ηλικία και τον συνέδεσαν με μεγαλύτερο κίνδυνο για κατάθλιψη, άγχος και αυτοκτονικό ιδεασμό. Η ανασκόπηση αφορά τον εκφοβισμό γενικότερα, όχι μόνο τον ψηφιακό.
Αφού οι δύο μορφές επικαλύπτονται, είναι δύσκολο να αποδοθεί η βλάβη αποκλειστικά στη μία. Η έρευνα δεν μπορεί ακόμη να πει με βεβαιότητα πόση επιβάρυνση οφείλεται στο ψηφιακό περιβάλλον και πόση στον ίδιο τον εκφοβισμό. Για ένα συγκεκριμένο παιδί, πάντως, αυτή η διάκριση έχει μικρή σημασία. Αυτό που μετρά είναι ότι υποφέρει.
Η μετα-ανάλυση των van Geel και συνεργατών (2014) εξέτασε ειδικά την αυτοκτονικότητα. Ο εκφοβισμός από συνομηλίκους συνδεόταν με αυτοκτονικό ιδεασμό και με απόπειρες, και η σχέση με τον ιδεασμό ήταν ισχυρότερη στο cyberbullying απ’ ό,τι στον παραδοσιακό εκφοβισμό. Οι περισσότερες μελέτες ήταν συγχρονικές. Δεν συμπεραίνουμε επομένως ότι το cyberbullying προκαλεί από μόνο του αυτοκτονικότητα, η οποία έχει πάντοτε πολλούς παράγοντες.
Ένας έφηβος που χειροτερεύει ή δεν ανταποκρίνεται στη θεραπεία χρειάζεται να ερωτηθεί και για όσα συμβαίνουν στο κινητό του.
Οι αλλαγές που προσέχουμε στην καθημερινότητα σπάνια παραπέμπουν ευθέως στον εκφοβισμό. Ο έφηβος κοιμάται λιγότερο, κρύβει την οθόνη ή αντίθετα δεν αφήνει το κινητό από το χέρι του, αποφεύγει το σχολείο, παραπονιέται για πονοκεφάλους ή στομαχόπονους το πρωί και παρατά δραστηριότητες που του άρεσαν. Καμία από αυτές δεν αποδεικνύει cyberbullying, όλες όμως δικαιολογούν μια ήρεμη ερώτηση.
Πρακτικά βήματα όταν ο εκφοβισμός έχει ήδη ξεκινήσει
Το πρώτο βήμα για τον γονιό είναι να ακούσει χωρίς να σπεύσει να διορθώσει. Πολλοί έφηβοι κρύβουν τον εκφοβισμό επειδή φοβούνται ότι θα τους πάρουν το κινητό ή ότι μια παρέμβαση στο σχολείο θα χειροτερέψει τα πράγματα. Βοηθά μια απλή φράση, για παράδειγμα «Λυπάμαι που σου συμβαίνει αυτό, πες μου τι έχει γίνει». Ο θυμός και οι απαγορεύσεις διδάσκουν στο παιδί να μη μιλά.
Στη συνέχεια κρατήστε αποδείξεις. Στιγμιότυπα οθόνης με ημερομηνία, όνομα λογαριασμού και περιεχόμενο των μηνυμάτων θα χρειαστούν αργότερα στο σχολείο, στην πλατφόρμα ή στις αρχές. Συμβουλέψτε το παιδί να μην απαντά στον δράστη, γιατί η απάντηση μπορεί να ενισχύσει την επίθεση. Μπλοκάρετε τον λογαριασμό, κάντε αναφορά στην πλατφόρμα και ελέγξτε μαζί τις ρυθμίσεις απορρήτου.
Αν εμπλέκονται συμμαθητές, ενημερώστε το σχολείο γραπτώς, ώστε να υπάρχει ίχνος της καταγγελίας. Αν υπάρχουν απειλές, εκβιασμός ή διακίνηση προσωπικών φωτογραφιών, απευθυνθείτε στη Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος στο 11188. Για συμβουλή από ειδικούς μπορείτε να καλέσετε και τη γραμμή 1056 του Χαμόγελου του Παιδιού.
Αν ο έφηβος λαμβάνει ήδη θεραπεία για κατάθλιψη ή άγχος και η πορεία του χειροτερεύει χωρίς εμφανή λόγο, πείτε στον γιατρό του για τον εκφοβισμό πριν γίνει οποιαδήποτε αλλαγή στην αγωγή. Η απώλεια ανταπόκρισης σε ένα αντικαταθλιπτικό έχει πολλές πιθανές εξηγήσεις. Ένας εκφοβισμός που συνεχίζεται είναι μία από αυτές και αποκλείεται εύκολα, αν κάποιος τον αναζητήσει.
Η ψυχοθεραπεία βοηθά τον έφηβο να αντιμετωπίσει τη ντροπή, την αποφυγή του σχολείου και τις σκέψεις αυτομομφής που ακολουθούν συχνότατα τον εκφοβισμό. Αν ο έφηβος μιλά για αυτοτραυματισμό ή για θάνατο, ρωτήστε τον ευθέως και με ηρεμία. Αν υπάρχει άμεσος κίνδυνος, καλέστε το 112 ή πηγαίνετε στα επείγοντα του πλησιέστερου νοσοκομείου.
Για να γίνουν όλα αυτά, ο έφηβος πρέπει πρώτα να πει ότι συμβαίνει κάτι. Στο ιατρείο, η ερώτηση που αξίζει να κάνουμε σε κάθε παιδί που χειροτερεύει δεν είναι πολύπλοκη. Είναι το «τι γίνεται στο κινητό σου αυτές τις μέρες;», με τόνο που δείχνει ότι μπορεί να ακούσουμε την απάντηση.
Βιβλιογραφία
- Kowalski, R. M., Giumetti, G. W., Schroeder, A. N., & Lattanner, M. R. (2014). Bullying in the digital age: A critical review and meta-analysis of cyberbullying research among youth. Psychological Bulletin, 140(4), 1073–1137.
- Modecki, K. L., Minchin, J., Harbaugh, A. G., Guerra, N. G., & Runions, K. C. (2014). Bullying prevalence across contexts: A meta-analysis measuring cyber and traditional bullying. Journal of Adolescent Health, 55(5), 602–611.
- Moore, S. E., Norman, R. E., Suetani, S., Thomas, H. J., Sly, P. D., & Scott, J. G. (2017). Consequences of bullying victimization in childhood and adolescence: A systematic review and meta-analysis. World Journal of Psychiatry, 7(1), 60–76.
- van Geel, M., Vedder, P., & Tanilon, J. (2014). Relationship between peer victimization, cyberbullying, and suicide in children and adolescents: A meta-analysis. JAMA Pediatrics, 168(5), 435–442.
