Τι είναι ο αυτοτραυματισμός και πόσους αφορά
Ο αυτοτραυματισμός είναι η σκόπιμη πρόκληση βλάβης στο ίδιο το σώμα, συνήθως χωρίς πρόθεση θανάτου. Περιλαμβάνει κοψίματα, εγκαύματα, γρατζουνιές που αφήνουν σημάδια και χτυπήματα, και γίνεται σχεδόν πάντα κρυφά. Αρκετοί γονείς το ανακαλύπτουν μήνες αφότου ξεκίνησε.
Ο όρος χρησιμοποιείται με δύο τρόπους. Στη βρετανική βιβλιογραφία η λέξη self-harm καλύπτει κάθε πράξη αυτοβλάβης, όποιο κι αν είναι το κίνητρο. Η αμερικανική ψυχιατρική μιλά για μη αυτοκτονικό αυτοτραυματισμό όταν δεν υπάρχει πρόθεση θανάτου. Οι δύο εικόνες αρκετές φορές συνυπάρχουν στον ίδιο άνθρωπο, σε διαφορετικές περιόδους.
Η μετα-ανάλυση των Swannell και συνεργατών (2014) συγκέντρωσε μελέτες από πληθυσμούς εκτός κλινικών. Υπολόγισε ότι περίπου το 17% των εφήβων, το 13% των νεαρών ενηλίκων και το 5,5% των ενηλίκων έχουν αυτοτραυματιστεί τουλάχιστον μία φορά χωρίς πρόθεση θανάτου. Τα ποσοστά διαφέρουν ανάμεσα στις μελέτες, επειδή ο ορισμός και η διατύπωση των ερωτήσεων δεν είναι παντού ίδια.
Οι Moran και συνεργάτες (2012) παρακολούθησαν στην Αυστραλία έναν πληθυσμό εφήβων μέχρι την ενήλικη ζωή. Περίπου ένας στους δώδεκα ανέφερε αυτοτραυματισμό στην εφηβεία, και στους περισσότερους η συμπεριφορά σταμάτησε πριν από την ενηλικίωση. Το εύρημα καθησυχάζει εν μέρει, αλλά δεν δείχνει ποιος έφηβος θα σταματήσει και ποιος όχι.
Γιατί συμβαίνει και τι ρόλο παίζει ο ύπνος
Όσοι αυτοτραυματίζονται εξηγούν συνήθως ότι η πράξη μειώνει για λίγο ένα συναίσθημα που δεν αντέχουν. Άλλοι λένε ότι νιώθουν κάτι, ενώ πριν ένιωθαν μούδιασμα, ή ότι τιμωρούν τον εαυτό τους. Μια έφηβη το είχε πει ως εξής: «Για λίγη ώρα ηρεμώ, μετά ντρέπομαι». Η ντροπή αρκετές φορές φέρνει νέα ένταση, και η πράξη επαναλαμβάνεται.
Στην ανασκόπηση των Hawton και συνεργατών (2012) για τους εφήβους, ο αυτοτραυματισμός συνδέεται με κατάθλιψη, άγχος, παρορμητικότητα, εκφοβισμό, κακοποίηση και δυσκολίες στην οικογένεια. Οι ίδιοι συγγραφείς τον περιγράφουν ως παράγοντα κινδύνου για μεταγενέστερη αυτοκτονία. Πρόκειται για συσχετίσεις, και κανένας από αυτούς τους παράγοντες δεν αρκεί μόνος του για να εξηγήσει τι συμβαίνει σε έναν συγκεκριμένο έφηβο.

Οι Hamza και συνεργάτες (2012) ανασκόπησαν τη βιβλιογραφία και βρήκαν ότι ο μη αυτοκτονικός αυτοτραυματισμός συνδέεται με μεταγενέστερες αυτοκτονικές σκέψεις και απόπειρες. Η σύνδεση δεν αποδεικνύει ότι ο ένας προκαλεί τον άλλο. Μπορεί να υπάρχουν κοινοί παράγοντες, όπως η κατάθλιψη, και οι συγγραφείς προτείνουν ότι η επανάληψη μειώνει με τον χρόνο τον φόβο και τον πόνο της πράξης.
Η απουσία πρόθεσης θανάτου δεν σημαίνει ότι ο αυτοτραυματισμός μπορεί να αγνοηθεί.
Ο ύπνος μπαίνει στη συζήτηση από άλλη πλευρά. Ερευνητές του MIT ανακοίνωσαν ότι με την ηλικία το σύστημα με το οποίο ο εγκέφαλος απομακρύνει τα απόβλητά του κατά τη διάρκεια του ύπνου γίνεται λιγότερο αποτελεσματικό. Το εύρημα συνδέεται με πιο αδύναμα βραδέα κύματα και με αλλαγές στη ροή του αίματος. Αφορά τη γήρανση και τη νόσο Alzheimer, όχι τον αυτοτραυματισμό.
Για τους νεότερους, αυτό που έχει μελετηθεί είναι η σχέση του ύπνου με την αυτοκτονικότητα. Στη μετα-ανάλυση των Liu και συνεργατών (2020), που συγκέντρωσε μελέτες με παρακολούθηση στον χρόνο, οι διαταραχές του ύπνου, όπως η αϋπνία και οι εφιάλτες, προέβλεπαν αυτοκτονικές σκέψεις, απόπειρες και θάνατο από αυτοκτονία. Η μελέτη δεν αφορά ειδικά τον αυτοτραυματισμό και δεν αποδεικνύει αιτιώδη σχέση.
Είναι εύλογο, όχι αποδεδειγμένο για τον αυτοτραυματισμό, ότι ο λιγοστός ή διαταραγμένος ύπνος δυσκολεύει τη ρύθμιση των συναισθημάτων την επόμενη μέρα. Ένας έφηβος που κοιμάται ελάχιστα μπορεί να αντέχει λιγότερο μια ένταση που αλλιώς θα ξεπερνούσε. Για αυτόν τον λόγο, ο ύπνος αξίζει να ρωτιέται σε κάθε συζήτηση για τη διάθεση.

Πώς μπορεί να βοηθήσει κανείς
Ορισμένα σημάδια αξίζει να προσέξει ένας γονιός ή ένας φίλος. Τέτοια είναι τα μακριά μανίκια το καλοκαίρι, η άρνηση να αλλάξει κανείς ρούχα μπροστά σε άλλους ή να πάει για κολύμπι, οι ανεξήγητες πληγές και οι κρυμμένα αντικείμενα με αιχμηρή άκρη. Αλλαγές στη διάθεση, απόσυρση από τους φίλους και διαταραγμένος ύπνος συνοδεύουν αρκετές φορές την εικόνα.
Όταν υπάρχει υποψία, η ήρεμη και άμεση ερώτηση είναι προτιμότερη από τη σιωπή. Βοηθά να ξεκινήσει η συζήτηση με παρατήρηση και όχι με κατηγορία, για παράδειγμα «Πρόσεξα ότι τον τελευταίο καιρό είσαι πολύ στεναχωρημένος, θέλεις να μου πεις τι γίνεται». Δεν ωφελούν οι εκβιασμοί ή η απαίτηση για υπόσχεση ότι θα σταματήσει αμέσως.
Οι πληγές χρειάζονται φροντίδα και, όταν είναι μεγάλες ή υπάρχει λοίμωξη, ιατρική εξέταση. Αν ο άνθρωπος μιλά για σκέψεις θανάτου ή αυτοκτονίας, ή αν η αυτοβλάβη είναι σοβαρή, χρειάζεται άμεση βοήθεια από το 112 ή από τις επείγουσες υπηρεσίες νοσοκομείου. Στην Ελλάδα λειτουργεί και η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία, στο 1018.
Οι κατευθυντήριες οδηγίες του NICE (2022) για τον αυτοτραυματισμό ζητούν ψυχοκοινωνική εκτίμηση των αναγκών του κάθε ανθρώπου και όχι χρήση κλιμάκων για να προβλεφθεί ποιος θα επαναλάβει. Δεν συστήνουν φάρμακο ειδικά για τη μείωση του αυτοτραυματισμού. Ένα φάρμακο μπορεί να χρειάζεται για μια συνυπάρχουσα κατάθλιψη ή αγχώδη διαταραχή, αλλά αυτό είναι ξεχωριστό ζήτημα.
Για τους εφήβους με επαναλαμβανόμενο αυτοτραυματισμό, οι ίδιες οδηγίες προτείνουν τη διαλεκτική συμπεριφορική θεραπεία για εφήβους. Διδάσκει ρύθμιση των συναισθημάτων, ανοχή στη δυσφορία και δεξιότητες επικοινωνίας, με συμμετοχή της οικογένειας. Στην τυχαιοποιημένη μελέτη των Mehlum και συνεργατών (2014) στη Νορβηγία, η θεραπεία αυτή μείωσε τον αυτοτραυματισμό περισσότερο από τη βελτιωμένη συνήθη φροντίδα. Η μελέτη ήταν μικρή.
Σε στιγμές έντονης ώθησης, αρκετοί άνθρωποι ωφελούνται από την αναβολή για λίγα λεπτά, από την επαφή με κάποιον που εμπιστεύονται και από την αλλαγή χώρου. Τέτοιες τεχνικές δεν υποκαθιστούν τη θεραπεία, και η έρευνα για την αποτελεσματικότητά τους είναι περιορισμένη. Για τη σχέση του ύπνου με τον αυτοτραυματισμό ξέρουμε ακόμη λιγότερα απ΄ όσα θα θέλαμε.
Βιβλιογραφία
- Hamza, C. A., Stewart, S. L., & Willoughby, T. (2012). Examining the link between nonsuicidal self-injury and suicidal behavior: A review of the literature and an integrated model. Clinical Psychology Review, 32(6), 482-495.
- Hawton, K., Saunders, K. E. A., & O’Connor, R. C. (2012). Self-harm and suicide in adolescents. The Lancet, 379(9834), 2373-2382.
- Liu, R. T., Steele, S. J., Hamilton, J. L., Do, Q. B. P., Furbish, K., Burke, T. A., Martinez, A. P., & Gerlus, N. (2020). Sleep and suicide: A systematic review and meta-analysis of longitudinal studies. Clinical Psychology Review, 81, 101895.
- Mehlum, L., Tørmoen, A. J., Ramberg, M., Haga, E., Diep, L. M., Laberg, S., Larsson, B. S., Stanley, B. H., Miller, A. L., Sund, A. M., & Grøholt, B. (2014). Dialectical behavior therapy for adolescents with repeated suicidal and self-harming behavior: A randomized trial. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 53(10), 1082-1091.
- Moran, P., Coffey, C., Romaniuk, H., Olsson, C., Borschmann, R., Carlin, J. B., & Patton, G. C. (2012). The natural history of self-harm from adolescence to young adulthood: A population-based cohort study. The Lancet, 379(9812), 236-243.
- National Institute for Health and Care Excellence. (2022). Self-harm: Assessment, management and preventing recurrence (NICE guideline NG225). NICE.
- Swannell, S. V., Martin, G. E., Page, A., Hasking, P., & St John, N. J. (2014). Prevalence of nonsuicidal self-injury in nonclinical samples: Systematic review, meta-analysis and meta-regression. Suicide and Life-Threatening Behavior, 44(3), 273-303.




