Τοξικές σχέσεις ονομάζουμε στην καθημερινή γλώσσα εκείνες στις οποίες ο ένας ή και οι δύο άνθρωποι υφίστανται επαναλαμβανόμενη υποτίμηση, έλεγχο ή απρόβλεπτη συμπεριφορά, με αποτέλεσμα να υποφέρει η ψυχική τους υγεία. Ο όρος δεν υπάρχει στα διαγνωστικά εγχειρίδια. Είναι λαϊκός όρος, χρήσιμος αλλά ανακριβής, και γι’ αυτό αξίζει να ορίσουμε τι περιγράφει.
Τι εννοούμε όταν μιλάμε για τοξικές σχέσεις
Κάθε ζευγάρι, κάθε οικογένεια και κάθε φιλία έχει τις διαφωνίες της, και η διαφωνία από μόνη της δεν κάνει μια σχέση τοξική. Σημασία έχει το μοτίβο που επαναλαμβάνεται. Όταν οι δύο άνθρωποι μπορούν μετά τον καβγά να συζητήσουν και να επανορθώσουν, η σχέση παραμένει υγιής. Όταν ο ένας καταλήγει πάντα να ζητά συγγνώμη ή να σωπαίνει, κάτι άλλο συμβαίνει.
Στο θεραπευτικό δωμάτιο ακούγεται ξανά και ξανά μια φράση με διαφορετικά λόγια: «Δεν ξέρω πια αν υπερβάλλω εγώ». Τη λέει συνήθως κάποιος που επί μήνες ή χρόνια ακούει ότι είναι υπερβολικός, ότι θυμάται λάθος, ότι δεν έχει χιούμορ. Όταν ένας άνθρωπος αρχίζει να αμφισβητεί τη δική του αντίληψη της πραγματικότητας, κλινικά αυτό με προβληματίζει περισσότερο από οποιονδήποτε καβγά.
Τα σημάδια και οι συνέπειες για την υγεία
Τα σημάδια διαφέρουν από σχέση σε σχέση, έχουν όμως κοινό στοιχείο τον έλεγχο και την υποτίμηση. Ο σύντροφος, ο γονιός ή ο φίλος κρίνει διαρκώς, κοροϊδεύει μπροστά σε άλλους, ελέγχει το κινητό, τα χρήματα ή τις επαφές του άλλου και παρουσιάζει τη ζήλια ως ενδιαφέρον. Κάθε παράπονο καταλήγει να γίνεται κατηγορία εναντίον εκείνου που το διατύπωσε.
Οι ερευνητές της ενδοοικογενειακής βίας μιλούν για εξαναγκαστικό έλεγχο όταν οι περιορισμοί αυτοί συσσωρεύονται και στερούν σταδιακά την αυτονομία του άλλου, ακόμη κι αν δεν υπάρχει ποτέ σωματική βία. Ο άνθρωπος απομακρύνεται από φίλους και συγγενείς, γιατί κάθε επαφή καταλήγει σε φασαρία, και χάνει έτσι όσους θα μπορούσαν να του πουν ότι αυτό που ζει δεν είναι φυσιολογικό.

Μια σχέση γίνεται επιβλαβής όταν ο ένας άνθρωπος χάνει σταδιακά την εμπιστοσύνη στη δική του κρίση και τον έλεγχο της καθημερινότητάς του.
Ο όρος gaslighting χρησιμοποιείται όταν κάποιος αρνείται επίμονα γεγονότα που έγιναν ή λόγια που ειπώθηκαν, ώστε ο άλλος να δυσπιστεί στη μνήμη του. Δεν είναι διάγνωση, και δεν υπάρχουν αξιόπιστα στοιχεία για το πόσο διαδεδομένο είναι. Πολλοί άνθρωποι πάντως ανακουφίζονται όταν βρίσκουν όνομα για κάτι που ζουν χωρίς να μπορούν να το εξηγήσουν.
Η ποιότητα των σχέσεων αφορά και το σώμα. Στη μετα-ανάλυση των Robles και συνεργατών (2014), η καλύτερη ποιότητα γάμου συνδεόταν με καλύτερη υγεία. Η συσχέτιση ήταν μικρή έως μέτρια και οι περισσότερες μελέτες δεν μπορούν να δείξουν τι προκαλεί τι, αφού ένας άνθρωπος με κατάθλιψη μπορεί να βιώνει και τον γάμο του πιο δύσκολα.
Οι Holt-Lunstad και συνεργάτες (2010) ανέλυσαν 148 μελέτες με περισσότερους από 300.000 συμμετέχοντες. Όσοι είχαν ισχυρότερες κοινωνικές σχέσεις είχαν περίπου 50% μεγαλύτερη πιθανότητα να βρίσκονται στη ζωή στο τέλος της παρακολούθησης. Η ανάλυση αφορά τις σχέσεις γενικά και δεν μετρά ειδικά τις τοξικές. Δείχνει όμως πόσο μετρά η ποιότητα των σχέσεων για τη ζωή μας.
Όταν η σχέση περιλαμβάνει κακοποίηση, τα στοιχεία είναι πιο σαφή. Στη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση των Trevillion και συνεργατών (2012), η ενδοοικογενειακή βία συνδεόταν με κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές και μετατραυματικό στρες. Η σχέση φαίνεται να λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις, αφού και οι ψυχικές διαταραχές αυξάνουν τον κίνδυνο να βιώσει κανείς βία.
Οι Coker και συνεργάτες (2002) μελέτησαν χιλιάδες γυναίκες και άνδρες σε εθνική έρευνα των ΗΠΑ. Με χειρότερη υγεία και περισσότερα καταθλιπτικά συμπτώματα συνδεόταν και η ψυχολογική κακοποίηση από σύντροφο, όχι μόνο η σωματική βία. Η μελέτη κατέγραψε τα στοιχεία σε μία χρονική στιγμή, άρα δείχνει συσχέτιση και όχι αιτία.

Πρακτικά βήματα όταν η σχέση σάς επιβαρύνει
Το πρώτο βήμα είναι να μιλήσετε με έναν άνθρωπο που εμπιστεύεστε και δεν συμμετέχει στη σχέση. Η εξωτερική ματιά βοηθά να ξαναβρεί κανείς μέτρο σύγκρισης. Βοηθά και η καταγραφή γεγονότων με ημερομηνία, σε ένα σημείωμα που φυλάσσετε με ασφάλεια, ώστε να στηρίζεστε στη δική σας μνήμη όταν κάποιος την αμφισβητεί.
Μπορείτε επίσης να θέσετε ένα συγκεκριμένο όριο και να παρατηρήσετε την αντίδραση. Για παράδειγμα, «Δεν συνεχίζω τη συζήτηση όταν φωνάζεις, θα επανέλθουμε αργότερα». Κάποιοι άνθρωποι το σέβονται και η σχέση αλλάζει. Αν το όριο απαντιέται με θυμό, απειλές ή τιμωρία, η αντίδραση αυτή είναι πληροφορία για το πού βρίσκεστε.
Μια τοξική σχέση δεν χρειάζεται πάντα να τελειώσει. Όταν και οι δύο αναγνωρίζουν το πρόβλημα και θέλουν να αλλάξουν, η ψυχοθεραπεία, ατομική ή ζεύγους, μπορεί να βοηθήσει. Η θεραπεία ζεύγους συνήθως δεν ενδείκνυται όταν ο ένας φοβάται τον άλλον, γιατί ο φόβος εμποδίζει να μιλήσει ελεύθερα και η συνεδρία μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο.
Αν υπάρχει σωματική βία, απειλές ή φόβος για την ασφάλεια, χρειάζεται σχέδιο. Η περίοδος του χωρισμού μπορεί να είναι η πιο επικίνδυνη, γι’ αυτό καλό είναι η απόφαση να μη ληφθεί μόνη ή μόνος. Στην Ελλάδα η Γραμμή SOS 15900 λειτουργεί όλο το εικοσιτετράωρο για την ενδοοικογενειακή βία, και σε άμεσο κίνδυνο καλείτε το 112.
Αν ο ύπνος σας διαταράσσεται, αν νιώθετε διαρκές άγχος ή χαμηλή διάθεση, ή αν έχετε χάσει την αυτοπεποίθησή σας, αξίζει να μιλήσετε με ψυχίατρο ή ψυχολόγο. Τα συμπτώματα αυτά δεν περιμένουν να τελειώσει η σχέση για να αντιμετωπιστούν.
Μία επιφύλαξη χρειάζεται στο τέλος. Η λέξη «τοξικός» χρησιμοποιείται σήμερα για κάθε δύσκολη συμπεριφορά, ακόμη και για ανθρώπους που περνούν κρίση ή έχουν ψυχική νόσο. Αυτό μπορεί να αδικήσει και να οδηγήσει σε βιαστικές αποφάσεις. Ένας ειδικός μπορεί να βοηθήσει να ξεχωρίσει κανείς τη δύσκολη περίοδο μιας σχέσης από το μοτίβο που πραγματικά τον βλάπτει.
Βιβλιογραφία
- Coker, A. L., Davis, K. E., Arias, I., Desai, S., Sanderson, M., Brandt, H. M., & Smith, P. H. (2002). Physical and mental health effects of intimate partner violence for men and women. American Journal of Preventive Medicine, 23(4), 260–268.
- Holt-Lunstad, J., Smith, T. B., & Layton, J. B. (2010). Social relationships and mortality risk: A meta-analytic review. PLoS Medicine, 7(7), e1000316.
- Robles, T. F., Slatcher, R. B., Trombello, J. M., & McGinn, M. M. (2014). Marital quality and health: A meta-analytic review. Psychological Bulletin, 140(1), 27–52.
- Trevillion, K., Oram, S., Feder, G., & Howard, L. M. (2012). Experiences of domestic violence and mental disorders: A systematic review and meta-analysis. PLoS ONE, 7(12), e51740.




