Η πορνογραφία είναι διαθέσιμη σε κάθε κινητό τηλέφωνο και οι περισσότεροι ενήλικες την έχουν δει κάποια στιγμή. Για πολλούς δεν δημιουργεί κανένα πρόβλημα που να χρειάζεται βοήθεια. Για άλλους δημιουργεί. Η διαφορά μεταξύ τους εξαρτάται από περισσότερα στοιχεία από τις ώρες χρήσης, και γι’ αυτό οι απλές απαντήσεις, είτε επιτρεπτικές είτε αυστηρές, δεν ταιριάζουν σε όλους.
Στο ιατρείο συναντά κανείς δύο διαφορετικές εικόνες. Ένας άνδρας βλέπει πορνογραφία είκοσι λεπτά την ημέρα και νιώθει ντροπή και αποτυχία. Ένας άλλος τη βλέπει πολύ περισσότερο και δεν ενοχλείται, μέχρι να καταλάβει ότι αποφεύγει τη σύντροφό του. Ο χρόνος μόνος του δεν εξηγεί τη δυσφορία του πρώτου ούτε την ηρεμία του δεύτερου.
Τι γνωρίζουμε για την πορνογραφία και τον εγκέφαλο
Η πιο γνωστή μελέτη απεικόνισης του εγκεφάλου είναι των Kühn και Gallinat (2014). Εξέτασαν 64 υγιείς άνδρες και διαπίστωσαν ότι όσο περισσότερες ώρες την εβδομάδα έβλεπαν πορνογραφία, τόσο μικρότερος ήταν ο όγκος του κερκοφόρου πυρήνα, μιας περιοχής που συμμετέχει στο σύστημα ανταμοιβής, δηλαδή στον μηχανισμό της απόλαυσης και της παρακίνησης.
Το εύρημα συζητήθηκε πολύ, αλλά έχει όρια. Η μελέτη κατέγραψε μία μόνο χρονική στιγμή, άρα δεν δείχνει αν η πορνογραφία μείωσε τον όγκο ή αν άνθρωποι με διαφορετική λειτουργία της περιοχής τη βλέπουν περισσότερο.
Το δείγμα ήταν μικρό και αποτελούνταν μόνο από άνδρες που δεν ζητούσαν θεραπεία. Δεν μπορούμε λοιπόν να το χρησιμοποιήσουμε για να κρίνουμε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο ούτε να βγάλουμε συμπέρασμα για τις γυναίκες.
Για τη συντροφική και τη σεξουαλική ζωή υπάρχει η μετα-ανάλυση των Wright και συνεργατών (2017), που συγκέντρωσε δεκάδες μελέτες. Συνολικά, η μεγαλύτερη χρήση πορνογραφίας συνδεόταν με μικρότερη ικανοποίηση από τη σχέση και τη σεξουαλική ζωή. Οι περισσότερες μελέτες όμως ήταν συγχρονικές, οπότε δεν ξέρουμε αν η χρήση προηγείται της δυσαρέσκειας ή την ακολουθεί.
Πότε η χρήση γίνεται δύσκολο να ελεγχθεί
Η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας συμπεριέλαβε στην ICD-11 τη διαταραχή της καταναγκαστικής σεξουαλικής συμπεριφοράς. Σύμφωνα με τους Kraus και συνεργάτες (2018), η διάγνωση απαιτεί επίμονη αδυναμία ελέγχου έντονων σεξουαλικών παρορμήσεων, επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά για μεγάλο διάστημα, συνήθως έξι μήνες ή περισσότερο, και σημαντική δυσφορία ή επιβάρυνση της καθημερινής λειτουργικότητας.
Στον ορισμό υπάρχει μια λεπτομέρεια που έχει σημασία. Η δυσφορία που προέρχεται μόνο από την ηθική αποδοκιμασία των σεξουαλικών παρορμήσεων ή συμπεριφορών δεν αρκεί για τη διάγνωση. Η διαταραχή ταξινομείται στις διαταραχές ελέγχου των παρορμήσεων και όχι στις εξαρτήσεις, και οι ερευνητές εξακολουθούν να διαφωνούν για το αν ο όρος εθισμός ταιριάζει.
Σε ανασκόπηση για το προβληματικό διαδικτυακό σεξ, οι Wéry και Billieux (2017) επισημαίνουν ότι όσοι έχουν πρόβλημα δεν αποτελούν ομοιογενή ομάδα. Σε άλλους κυριαρχεί η αναζήτηση ευχαρίστησης και σε άλλους η προσπάθεια να αποφύγουν δυσάρεστα συναισθήματα. Η έρευνα για τη θεραπεία παραμένει περιορισμένη.
Ο χρόνος που αφιερώνει κάποιος στην πορνογραφία δεν αρκεί για να κρίνουμε αν υπάρχει πρόβλημα. Μετράνε και ο έλεγχος που διατηρεί, η δυσφορία που νιώθει και ο τρόπος που επηρεάζονται οι σχέσεις και η καθημερινότητά του.
Η ηθική διάσταση έχει μελετηθεί συστηματικά. Στη μετα-ανάλυση των Grubbs και συνεργατών (2019), η ηθική ασυμφωνία, δηλαδή η σύγκρουση ανάμεσα στη συμπεριφορά και στις αξίες του ανθρώπου, συνδεόταν με περισσότερα προβλήματα που σχετίζονται με την πορνογραφία, όπως η ντροπή και η αίσθηση ότι η χρήση έχει βγει εκτός ελέγχου.
Σε μελέτη με επαναληπτικές μετρήσεις σε ενήλικες στις ΗΠΑ, οι Grubbs και συνεργάτες (2018) βρήκαν ότι η ηθική αποδοκιμασία στην αρχή προέβλεπε μεγαλύτερη αίσθηση εθισμού αργότερα, ακόμη και μετά τον έλεγχο του χρόνου χρήσης. Αυτό δεν σημαίνει ότι η δυσφορία είναι φανταστική. Σημαίνει ότι η θεραπεία πρέπει να ρωτά τι αντιπροσωπεύει η συμπεριφορά για τον ίδιο τον άνθρωπο.
Μικρά βήματα για όσους θέλουν να αλλάξουν τη συνήθεια
Όποιος θέλει να μειώσει τη χρήση ωφελείται από μικρούς και ρεαλιστικούς στόχους. Η απόφαση «από αύριο τίποτα» αποτυγχάνει αρκετές φορές, επειδή ο στόχος είναι πολύ μεγάλος για να τον κρατήσει κανείς αμέσως. Η πρώτη παραβίαση φέρνει ντροπή, και η ντροπή ενίοτε οδηγεί σε νέα χρήση. Ένας μικρότερος στόχος αφήνει περιθώριο για λάθη χωρίς να χαθεί το σχέδιο.
Ένα πρώτο βήμα είναι η καταγραφή. Για δύο εβδομάδες σημειώστε πότε βλέπετε πορνογραφία, για πόση ώρα και τι νιώθατε πριν ξεκινήσετε. Συνήθως προκύπτει ένα μοτίβο, για παράδειγμα η πλήξη, η μοναξιά ή το άγχος της βραδινής ώρας. Όταν ξέρετε ποιο συναίσθημα προηγείται, μπορείτε να προγραμματίσετε κάτι άλλο για εκείνη τη στιγμή, όπως έναν περίπατο ή ένα τηλεφώνημα.
Βοηθά και η αλλαγή του περιβάλλοντος. Το κινητό μένει εκτός κρεβατιού τη νύχτα, ενεργοποιούνται φίλτρα περιεχομένου και μειώνεται η χρήση της συσκευής τις ώρες που κανείς είναι μόνος. Τα μέτρα αυτά δεν λύνουν ό,τι βρίσκεται πίσω από τη συνήθεια, μειώνουν όμως τις ευκαιρίες και αφήνουν χρόνο για μια συνειδητή απόφαση.
Αν οι προσπάθειες επαναλαμβάνονται χωρίς αποτέλεσμα, αν η χρήση επηρεάζει τη δουλειά, τον ύπνο ή τη σχέση, ή αν συνυπάρχουν κατάθλιψη ή άγχος, αξίζει να απευθυνθεί κανείς σε ψυχίατρο ή ψυχοθεραπευτή. Η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία είναι η προσέγγιση που εφαρμόζεται περισσότερο, αν και η τεκμηρίωση για τη συγκεκριμένη διαταραχή παραμένει περιορισμένη.
Όταν υπάρχει σύντροφος, έχει αξία μια ειλικρινής συζήτηση σε ήρεμη στιγμή και όχι μετά από καβγά. Στην πράξη, η μυστικότητα ενίοτε προκαλεί στη σχέση μεγαλύτερη ζημιά από την ίδια τη χρήση. Ένα ζευγάρι μπορεί να χρειαστεί συνεδρίες, ιδίως όταν ο ένας νιώθει ότι ο άλλος έχει απομακρυνθεί.
Η έρευνα για την πορνογραφία έχει ακόμη πολλά κενά. Οι περισσότερες μελέτες είναι συγχρονικές, με κύριο δείγμα άνδρες, και η διάκριση ανάμεσα στη συνήθεια, την ενόχληση και τη διαταραχή δεν είναι πάντα καθαρή. Για κάθε άνθρωπο χωριστά, το πιο χρήσιμο κριτήριο παραμένει αν μπορεί να αλλάξει τη συνήθεια όταν το θελήσει και αν η συνήθεια αυτή τον αφήνει ικανοποιημένο.
Βιβλιογραφία
- Grubbs, J. B., Perry, S. L., Wilt, J. A., & Reid, R. C. (2019). Pornography problems due to moral incongruence: An integrative model with a systematic review and meta-analysis. Archives of Sexual Behavior, 48(2), 397–415.
- Grubbs, J. B., Wilt, J. A., Exline, J. J., Pargament, K. I., & Kraus, S. W. (2018). Moral disapproval and perceived addiction to internet pornography: A longitudinal examination. Addiction, 113(3), 496–506.
- Kraus, S. W., Krueger, R. B., Briken, P., First, M. B., Stein, D. J., Kaplan, M. S., Voon, V., Abdo, C. H. N., Grant, J. E., Atalla, E., & Reed, G. M. (2018). Compulsive sexual behaviour disorder in the ICD-11. World Psychiatry, 17(1), 109–110.
- Kühn, S., & Gallinat, J. (2014). Brain structure and functional connectivity associated with pornography consumption: The brain on porn. JAMA Psychiatry, 71(7), 827–834.
- Wéry, A., & Billieux, J. (2017). Problematic cybersex: Conceptualization, assessment, and treatment. Addictive Behaviors, 64, 238–246.
- Wright, P. J., Tokunaga, R. S., Kraus, A., & Klann, E. (2017). Pornography consumption and satisfaction: A meta-analysis. Human Communication Research, 43(3), 315–343.
