Νικοτίνη περιέχουν τα τσιγάρα, τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τα σακουλάκια που τοποθετούνται κάτω από το χείλος, και ο οργανισμός δεν ξεχωρίζει από πού προέρχεται. Όποιος τη χρησιμοποιεί καθημερινά έχει συνήθως μια δική του εξήγηση για το τι του προσφέρει. Λέει ότι τον ηρεμεί, ότι τον βοηθά να συγκεντρωθεί. Η εξήγηση αυτή είναι εν μέρει σωστή και εν μέρει όχι.
Τι κάνει η νικοτίνη στον εγκέφαλο και στο σώμα
Όταν εισπνέεται, η νικοτίνη φτάνει στον εγκέφαλο σε λίγα δευτερόλεπτα και ενεργοποιεί υποδοχείς που αυξάνουν την ντοπαμίνη και άλλες ουσίες με ρόλο στην προσοχή και στη διάθεση. Την ίδια στιγμή επιταχύνει τους παλμούς και ανεβάζει την αρτηριακή πίεση. Η αίσθηση ηρεμίας είναι πραγματική, αλλά κρατά λίγη ώρα.
Η ηρεμία αυτή σε μεγάλο βαθμό είναι ανακούφιση από την έλλειψη. Όταν πέφτουν τα επίπεδα νικοτίνης στο αίμα, εμφανίζονται ευερεθιστότητα, ανησυχία, δυσκολία συγκέντρωσης και διαταραγμένος ύπνος. Το επόμενο τσιγάρο τα διορθώνει. Ο καπνιστής καταγράφει τη διόρθωση ως όφελος και σπάνια συνδέει την ένταση με το προηγούμενο διάστημα χωρίς νικοτίνη.
Σε αρκετούς ανθρώπους, η ένταση που αποδίδουν στη ζωή τους είναι η ένταση της προηγούμενης ώρας χωρίς νικοτίνη.
Οι καπνιστές παρουσιάζουν περισσότερη κατάθλιψη και άγχος από τον γενικό πληθυσμό. Η άποψη ότι το τσιγάρο θεραπεύει αυτά τα συμπτώματα είναι υπόθεση και όχι αποδεδειγμένο γεγονός. Υπάρχουν και άλλες εξηγήσεις, ανάμεσά τους κοινοί γενετικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες, καθώς και η πιθανότητα η ίδια η εξάρτηση να επιβαρύνει τη διάθεση.
Η μετα-ανάλυση των Taylor και συνεργατών (2014) στο BMJ συνέκρινε ανθρώπους που σταμάτησαν το κάπνισμα με ανθρώπους που συνέχισαν. Στις 26 μελέτες της ανάλυσης, όσοι σταμάτησαν είχαν, έπειτα από τουλάχιστον έξι εβδομάδες, λιγότερη κατάθλιψη, άγχος και στρες. Οι περισσότερες μελέτες ήταν παρατηρησιακές, οπότε η αιτιότητα δεν αποδεικνύεται πλήρως. Η κατεύθυνση όμως ήταν ίδια και σε ανθρώπους με ψυχιατρική διάγνωση.
Συμπτώματα που μπερδεύονται με τον θυρεοειδή
Ο υπερδραστήριος θυρεοειδής προκαλεί ταχυκαρδία, τρόμο, νευρικότητα, αϋπνία και απώλεια βάρους. Η νικοτίνη επιταχύνει επίσης τους παλμούς και μπορεί να προκαλέσει τρόμο και διαταραχές ύπνου. Γι’ αυτό, όταν κάποιος έρχεται με άγχος και αϋπνία, ο γιατρός ελέγχει σωστά τον θυρεοειδή. Αν όμως δεν ρωτήσει για τσιγάρο, ατμό ή σακουλάκια νικοτίνης, μπορεί να αποδώσει τα συμπτώματα σε λάθος αιτία.
Η σχέση λειτουργεί και προς την αντίθετη κατεύθυνση. Στη μετα-ανάλυση του Vestergaard (2002), το κάπνισμα συνδέθηκε με αυξημένο κίνδυνο για τη νόσο του Graves και ιδιαίτερα για προσβολή των ματιών από αυτήν. Οι μελέτες ήταν παρατηρησιακές και ο καπνός περιέχει εκατοντάδες ουσίες. Δεν μπορούμε λοιπόν να αποδώσουμε το εύρημα στη νικοτίνη ειδικά.
Παρόμοια προσοχή χρειάζονται τα συμπληρώματα διατροφής. Η βιοτίνη, που περιέχεται σε πολλά προϊόντα για μαλλιά και νύχια, μπορεί σε ορισμένες μεθόδους μέτρησης να αλλοιώσει τις εξετάσεις θυρεοειδούς και να δώσει εικόνα υπερθυρεοειδισμού που δεν υπάρχει. Όποιος κάνει εξετάσεις πρέπει να αναφέρει κάθε συμπλήρωμα που παίρνει, ώστε ο γιατρός να αποφασίσει αν θα το διακόψει λίγες ημέρες πριν.
Η διακοπή του καπνίσματος αλλάζει και τα επίπεδα ορισμένων φαρμάκων. Ο καπνός, και όχι η νικοτίνη, ενεργοποιεί ένα ηπατικό ένζυμο (CYP1A2) που διασπά φάρμακα, ανάμεσά τους η κλοζαπίνη και η ολανζαπίνη. Όταν κάποιος σταματά, τα επίπεδά τους μπορεί να ανέβουν μέσα σε λίγες εβδομάδες και να χρειαστεί μείωση της δόσης. Το ίδιο ισχύει για την καφεΐνη, και ο καφές φαίνεται πιο δυνατός.
Πριν από ένα ραντεβού, αξίζει να σημειώσετε πόσες φορές την ημέρα χρησιμοποιείτε νικοτίνη, σε ποιες ώρες, και πότε εμφανίζονται οι παλμοί ή η ανησυχία σε σχέση με αυτή τη χρήση. Ένα ημερολόγιο μίας εβδομάδας δίνει στον γιατρό πληροφορίες που καμία εξέταση αίματος δεν μπορεί να δώσει.
Τι δείχνουν οι μελέτες για τη διακοπή
Σε ανασκόπηση της Cochrane, οι Hartmann-Boyce και συνεργάτες (2018) συγκέντρωσαν 136 μελέτες για τα υποκατάστατα νικοτίνης, δηλαδή τα έμπλαστρα, τις τσίχλες και τα παστίλια. Διαπίστωσαν ότι αυξάνουν τις πιθανότητες διακοπής κατά περίπου 50 έως 60% σε σύγκριση με εικονικό σκεύασμα ή καμία παρέμβαση. Ο συνδυασμός έμπλαστρου με σκεύασμα ταχείας δράσης είχε καλύτερο αποτέλεσμα από ένα μόνο σκεύασμα.
Πολλοί ασθενείς με κατάθλιψη ή ψύχωση φοβούνται ότι τα φάρμακα διακοπής θα επιδεινώσουν την κατάστασή τους. Στη μελέτη EAGLES (Anthenelli et al., 2016), με περίπου 8.000 καπνιστές με και χωρίς ψυχιατρική διάγνωση, η βαρενικλίνη και η βουπροπιόνη δεν αύξησαν σημαντικά τα σοβαρά νευροψυχιατρικά συμβάντα σε σχέση με το έμπλαστρο νικοτίνης ή το εικονικό σκεύασμα. Η βαρενικλίνη ήταν η πιο αποτελεσματική.
Στην ομάδα με ψυχιατρική διάγνωση τα συμβάντα ήταν περισσότερα σε όλους, ανεξάρτητα από τη θεραπεία. Για τον λόγο αυτό η παρακολούθηση από γιατρό παραμένει απαραίτητη, ιδίως στους πρώτους μήνες. Στην πράξη βοηθά να ορίσετε ημερομηνία διακοπής, να ενημερώσετε τον γιατρό που παρακολουθεί τα φάρμακά σας και να συνδυάσετε τη φαρμακευτική αγωγή με υποστήριξη από ειδικό.
Ο ατμός δεν λύνει από μόνος του το πρόβλημα της εξάρτησης, γιατί η νικοτίνη συνεχίζει να παίρνει τη θέση της. Αν επιλέξετε να τον χρησιμοποιήσετε ως ενδιάμεσο βήμα, χρειάζεται σχέδιο και τελική ημερομηνία. Οι περισσότεροι χρειάζονται περισσότερες από μία προσπάθειες. Μια υποτροπή δείχνει ποια ώρα της ημέρας ή ποια κατάσταση χρειάζεται πιο συγκεκριμένο σχέδιο.
Τα συμπτώματα στέρησης κορυφώνονται συνήθως την πρώτη εβδομάδα και υποχωρούν μέσα σε λίγες εβδομάδες, ενώ η επιθυμία για τσιγάρο μπορεί να επανέρχεται πιο αραιά για μήνες. Αν η ανησυχία, η θλίψη ή η αϋπνία επιμένουν πέρα από αυτό το διάστημα, χρειάζονται ξεχωριστή αξιολόγηση, με εξετάσεις θυρεοειδούς αν ο γιατρός το κρίνει σκόπιμο.
Βιβλιογραφία
- Anthenelli, R. M., Benowitz, N. L., West, R., et al. (2016). Neuropsychiatric safety and efficacy of varenicline, bupropion, and nicotine patch in smokers with and without psychiatric disorders (EAGLES): A double-blind, randomised, placebo-controlled clinical trial. The Lancet, 387(10037), 2507-2520.
- Hartmann-Boyce, J., Chepkin, S. C., Ye, W., Bullen, C., & Lancaster, T. (2018). Nicotine replacement therapy versus control for smoking cessation. Cochrane Database of Systematic Reviews, (5), CD000146.
- Taylor, G., McNeill, A., Girling, A., Farley, A., Lindson-Hawley, N., & Aveyard, P. (2014). Change in mental health after smoking cessation: Systematic review and meta-analysis. BMJ, 348, g1151.
- Vestergaard, P. (2002). Smoking and thyroid disorders: A meta-analysis. European Journal of Endocrinology, 146(2), 153-161.
