Νόσος Αλτσχάιμερ και γήρανση ταυτίζονται στη σκέψη πολλών ανθρώπων. Όταν ένας πατέρας ξεχνά ένα όνομα, η οικογένεια λέει ότι είναι της ηλικίας. Όταν ξεχνά αν έφαγε το μεσημέρι, η οικογένεια ανησυχεί δικαιολογημένα. Η διάκριση ανάμεσα στα δύο δεν είναι εύκολη ούτε για τους γιατρούς, και μια νέα μελέτη από τη Σουηδία δείχνει γιατί.
Πώς η νόσος Αλτσχάιμερ αλλάζει την επικοινωνία του εγκεφάλου
Στη μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο Nature Neuroscience, ο Jonathan Rittmo, ο Jacob Vogel και οι συνεργάτες τους στο Πανεπιστήμιο του Λουντ εξέτασαν εικόνες εγκεφάλου από περισσότερους από χίλιους ανθρώπους. Ήθελαν να δουν πώς αλλάζει η επικοινωνία ανάμεσα στις περιοχές του εγκεφάλου με τη φυσιολογική γήρανση και πώς με τη συσσώρευση της παθολογίας της νόσου.
Η επικοινωνία αυτή ονομάζεται λειτουργική συνδεσιμότητα. Μετριέται με λειτουργική μαγνητική τομογραφία και δείχνει κατά πόσο η δραστηριότητα δύο περιοχών αυξομειώνεται ταυτόχρονα. Όσο πιο συντονισμένη είναι, τόσο πιο στενά θεωρούμε ότι συνεργάζονται οι δύο περιοχές. Η μέτρηση δεν δείχνει ποια περιοχή επηρεάζει ποια, δείχνει μόνο ποιες λειτουργούν μαζί.
Η νόσος προκαλεί θάνατο νευρώνων και συρρίκνωση ορισμένων περιοχών, κάτι που γίνεται εμφανές σχετικά αργά. Η επικοινωνία των περιοχών αλλάζει νωρίτερα, αλλά αλλάζει και με τη φυσιολογική γήρανση. Αυτό δυσκόλευε τον διαχωρισμό, αφού η ηλικία και η νόσος συνυπάρχουν σε πολλούς ανθρώπους και οι παλαιότερες μελέτες περιέγραφαν κυρίως ξεχωριστές αλλαγές σε μεμονωμένες περιοχές.
Δύο διαφορετικά μοτίβα που φαίνονται πριν από τα συμπτώματα
Οι ερευνητές δεν κοίταξαν μεμονωμένες συνδέσεις. Χρησιμοποίησαν τις λεγόμενες κλίσεις συνδεσιμότητας, δηλαδή τους κύριους άξονες με τους οποίους οργανώνεται ο υγιής εγκέφαλος. Ο πιο γνωστός άξονας, που περιέγραψαν ο Margulies και οι συνεργάτες του (2016), ταξινομεί τις περιοχές από τις αισθητικές και κινητικές, που επεξεργάζονται άμεσες πληροφορίες, μέχρι τις ανώτερες περιοχές που χειρίζονται πιο σύνθετες λειτουργίες, όπως η μνήμη.
Σε κάθε άξονα, ορισμένες περιοχές έχουν παρόμοιο μοτίβο συνδέσεων με τον υπόλοιπο εγκέφαλο και άλλες διαφορετικό. Με την ηλικία ή με τη νόσο, κάποιες από αυτές τις διαφορές μικραίνουν και άλλες μεγαλώνουν. Οι αλλαγές γίνονται με συντονισμένο τρόπο σε πολλές περιοχές ταυτόχρονα και δεν περιορίζονται σε μία μόνο σύνδεση.
Στη νόσο Αλτσχάιμερ, οι ανώτερες περιοχές που εμπλέκονται στη μνήμη απέκτησαν πιο παρόμοια μοτίβα επικοινωνίας, ενώ οι αισθητικές και οι κινητικές περιοχές διαφοροποιήθηκαν περισσότερο. Στη φυσιολογική γήρανση το σχήμα ήταν άλλο. Οι περιοχές των εκτελεστικών λειτουργιών, που βοηθούν στον προγραμματισμό και στον έλεγχο της προσοχής, έγιναν πιο όμοιες μεταξύ τους και άλλες περιοχές πιο διακριτές.
Ηλικία και νόσος εμφανίζονται ταυτόχρονα σε πολλούς ανθρώπους. Οι ερευνητές συμπεραίνουν ότι οι επιδράσεις τους στη λειτουργία του εγκεφάλου αναπτύσσονται ως ξεχωριστά μοτίβα και όχι ως μικρότερος ή μεγαλύτερος βαθμός της ίδιας διαδικασίας. Ο Vogel διατύπωσε την κεντρική ιδέα της μελέτης ως εξής.
Οι αυξήσεις και οι μειώσεις της συνδεσιμότητας πρέπει να ερμηνεύονται ως μέρη ευρύτερων μοτίβων, που διαμορφώνονται από την υποκείμενη οργάνωση του εγκεφάλου, και όχι ως απομονωμένα αποτελέσματα σε μεμονωμένες περιοχές.
Το πιο απροσδόκητο εύρημα αφορούσε το πότε εμφανίζεται το μοτίβο της νόσου. Ήταν ήδη ορατό σε ανθρώπους με χαμηλά επίπεδα παθολογίας Αλτσχάιμερ, που δεν είχαν γνωστική έκπτωση. Σύμφωνα με τον Rittmo, αυτό ξάφνιασε την ομάδα, αφού γνωρίζουμε ήδη ότι δείκτες στο αίμα, όπως η p-tau217, αποκαλύπτουν τη νόσο πριν από τα συμπτώματα.
Τι σημαίνουν τα ευρήματα για τη διάγνωση και την καθημερινότητα
Στους ανθρώπους με γνωστική έκπτωση, το μοτίβο συνδεόταν πιο ισχυρά με τη γνωστική λειτουργία παρά με την ποσότητα των πρωτεϊνών αμυλοειδούς-βήτα και ταυ. Αυτό έχει ενδιαφέρον, γιατί δύο άνθρωποι με παρόμοιο φορτίο πρωτεϊνών μπορεί να λειτουργούν πολύ διαφορετικά, και η συνδεσιμότητα ίσως εξηγεί μέρος της διαφοράς. Πρόκειται για συσχέτιση και όχι για αποδεδειγμένη αιτία.
Τα όρια της μελέτης είναι σαφή. Τα ευρήματα αφορούν ομάδες ανθρώπων. Πριν χρησιμοποιηθεί το μοτίβο για να ξεχωρίσει ένας γιατρός τη νόσο από τη φυσιολογική γήρανση σε έναν συγκεκριμένο ασθενή, πρέπει να επιβεβαιωθεί για κάθε άνθρωπο ξεχωριστά και να φανεί αν προβλέπει τη μετέπειτα γνωστική έκπτωση. Η ερευνητική ομάδα εργάζεται ήδη σε αυτό.
Σήμερα η διάγνωση στηρίζεται στην κλινική εικόνα, στις γνωστικές δοκιμασίες και, όταν χρειάζεται, σε βιολογικούς δείκτες, μια προσέγγιση που διατυπώθηκε στο ερευνητικό πλαίσιο των Jack και συνεργατών (2018). Η Palmqvist και οι συνεργάτες της (2024) έδειξαν ότι οι εξετάσεις αίματος με p-tau217 εντοπίζουν την παθολογία της νόσου με ακρίβεια περίπου 90% σε ανθρώπους με συμπτώματα, υψηλότερη από την κλινική εκτίμηση μόνη της.
Η συνδεσιμότητα θα μπορούσε κάποτε να προστεθεί σε αυτούς τους δείκτες, ίσως και να βοηθήσει στην παρακολούθηση της επίδρασης μιας παρέμβασης. Προς το παρόν δεν χρησιμοποιείται για διάγνωση. Ο Vogel θεωρεί ότι η λειτουργία του εγκεφάλου μπορεί να τροποποιηθεί, για παράδειγμα με μη επεμβατική διέγερση, γνωστικές ασκήσεις ή φάρμακα. Αυτό παραμένει υπόθεση και δεν υπάρχει θεραπεία που να βασίζεται σε αυτά τα μοτίβα.
Για τον καθένα μας, τίποτα δεν αλλάζει ακόμη στις πρακτικές συστάσεις. Αν η λησμοσύνη επηρεάζει την καθημερινότητα, για παράδειγμα όταν κάποιος χάνεται σε γνώριμους δρόμους, επαναλαμβάνει τις ίδιες ερωτήσεις ή δυσκολεύεται με τους λογαριασμούς, αξίζει να τον δει γιατρός χωρίς καθυστέρηση. Η στιγμιαία δυσκολία να θυμηθεί κανείς ένα όνομα δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη νόσου.
Η επιτροπή του Lancet (Livingston και συνεργάτες, 2024) εντόπισε δεκατέσσερις τροποποιήσιμους παράγοντες κινδύνου για άνοια, μεταξύ των οποίων η υψηλή αρτηριακή πίεση, η απώλεια ακοής και η σωματική αδράνεια. Εκτιμά ότι έως και το 45% των περιπτώσεων άνοιας θα μπορούσε θεωρητικά να καθυστερήσει ή να προληφθεί. Το ποσοστό αφορά πληθυσμούς και δεν αποτελεί εγγύηση για κάποιον συγκεκριμένο άνθρωπο.
Η μελέτη δεν απαντά ακόμη στο ερώτημα που θέτουν οι οικογένειες, αν αυτό που βλέπουν είναι ηλικία ή νόσος. Δείχνει ότι ο εγκέφαλος αλλάζει με δύο διαφορετικούς τρόπους και ότι ο ένας από αυτούς αρχίζει νωρίς. Πόσο νωρίς μπορούμε να το αξιοποιήσουμε σε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, μένει να φανεί.
Βιβλιογραφία
- Jack, C. R., Jr., Bennett, D. A., Blennow, K., et al. (2018). NIA-AA Research Framework: Toward a biological definition of Alzheimer’s disease. Alzheimer’s & Dementia, 14(4), 535-562.
- Livingston, G., Huntley, J., Liu, K. Y., et al. (2024). Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. The Lancet, 404(10452), 572-628.
- Margulies, D. S., Ghosh, S. S., Goulas, A., et al. (2016). Situating the default-mode network along a principal gradient of macroscale cortical organization. Proceedings of the National Academy of Sciences, 113(44), 12574-12579.
- Palmqvist, S., Tideman, P., Mattsson-Carlgren, N., et al. (2024). Blood biomarkers to detect Alzheimer disease in primary care and secondary care. JAMA, 332(15), 1245-1257.
- Rittmo, J., Vogel, J., et al. (2026). Different functional connectivity gradients reflect aging and Alzheimer’s disease. Nature Neuroscience.
