Τι είναι η αυτοεκτίμηση και πώς λειτουργεί στην πράξη
Η αυτοεκτίμηση δεν είναι απλά η γενική αίσθηση που έχουμε για τον εαυτό μας. Είναι ένας δυναμικός μηχανισμός που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε τα γεγονότα, παίρνουμε αποφάσεις και αντιδρούμε στις προκλήσεις. Όταν κάποιος έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση, τείνει να εστιάζει περισσότερο στα αρνητικά στοιχεία μιας εμπειρίας, ακόμα και αν υπάρχουν πολλά θετικά στοιχεία. Αυτή η προκατάληψη έχει βιολογικές βάσεις στη λειτουργία του εγκεφάλου μας.
Έρευνες δείχνουν ότι άνθρωποι με χαμηλή αυτοεκτίμηση παρουσιάζουν αυξημένη δραστηριότητα στην αμυγδαλή, την περιοχή που επεξεργάζεται τον φόβο και το άγχος. Αυτό σημαίνει ότι αντιλαμβάνονται απειλές εκεί όπου άλλοι δεν βλέπουν τίποτα. Αντίθετα, η υψηλή αυτοεκτίμηση συνδέεται με μεγαλύτερη δραστηριότητα στον προμετωπιαίο φλοιό, που σχετίζεται με τη λογική επεξεργασία και τη ρύθμιση των συναισθημάτων.
Στην κλινική πράξη, βλέπουμε ότι ένας άνθρωπος με χαμηλή αυτοεκτίμηση μπορεί να θυμάται κυρίως τα αρνητικά σχόλια από μια παρουσίαση στη δουλειά, αγνοώντας τα θετικά. Αντίθετα, κάποιος με υγιή αυτοεκτίμηση θα θυμάται την εμπειρία πιο ισορροπημένα, αναγνωρίζοντας τόσο τα δυνατά όσο και τα αδύνατα σημεία.
Πώς η αυτοεκτίμηση διαμορφώνει τις αναμνήσεις μας
Ο τρόπος που θυμόμαστε τα γεγονότα δεν είναι αντικειμενικός. Η αυτοεκτίμηση λειτουργεί σαν φίλτρο που χρωματίζει τις αναμνήσεις μας. Αυτό το φαινόμενο ονομάζεται “μνήμη που εξαρτάται από το εαυτό” (self-referential memory) και έχει μελετηθεί εκτενώς στη γνωστική ψυχολογία. Όταν κάποιος πιστεύει ότι δεν αξίζει, θυμάται πιο εύκολα τις αποτυχίες του και δυσκολεύεται να ανακαλέσει τις επιτυχίες του.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η μνήμη των ηλικιωμένων. Μελέτες δείχνουν ότι άνθρωποι με υψηλή αυτοεκτίμηση θυμούνται πιο θετικά τα γεγονότα της ζωής τους, ακόμα και όταν αντιμετωπίζουν γνωστικά προβλήματα. Αυτό δεν σημαίνει ότι παραποιούν την πραγματικότητα, αλλά ότι εστιάζουν σε όσα τους δίνουν νόημα και αξία. Αντίθετα, όσοι έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση τείνουν να θυμούνται κυρίως τα λάθη και τις αποτυχίες, ενισχύοντας έτσι έναν φαύλο κύκλο αρνητικών σκέψεων.
Η μνήμη είναι ένας ζωντανός μηχανισμός που διαμορφώνεται από τις πεποιθήσεις μας για τον εαυτό μας και τον κόσμο
Αυτή η προκατάληψη της μνήμης έχει ασφαλώς νευροβιολογικό παρασκήνιο. Η πρωτεΐνη tau, που σχετίζεται με τη νόσο Alzheimer, φαίνεται να επηρεάζει διαφορετικά τον εγκέφαλο ανάλογα με το επίπεδο αυτοεκτίμησης του ατόμου. Πρόσφατη έγκριση του FDA για ένα νέο διαγνωστικό εργαλείο (Tauklarify) επιτρέπει στους ερευνητές να μελετούν πώς η συσσώρευση αυτής της πρωτεΐνης συνδέεται με γνωστικές λειτουργίες σε ανθρώπους με διαφορετικά επίπεδα αυτοεκτίμησης.
Πρακτικοί τρόποι να ενισχύσετε την αυτοεκτίμηση μέσω της μνήμης
Η σύνδεση ανάμεσα στην αυτοεκτίμηση και τη μνήμη δεν είναι μονόδρομος. Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την κατανόηση αυτού του μηχανισμού για να βελτιώσουμε την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας. Ένας απλός τρόπος είναι η τήρηση ημερολογίου ευγνωμοσύνης. Όσο κι αν αυτό ακούγεται …παιδαριώδες, όταν καταγράφουμε καθημερινά τρία θετικά γεγονότα, εκπαιδεύουμε τον εγκέφαλό μας να εστιάζει στα επιτυχημένα σημεία της ημέρας, αντί στα αρνητικά.
Ένας άλλος αποτελεσματικός τρόπος είναι η επανεκτίμηση των αναμνήσεων. Όταν θυμόμαστε ένα αρνητικό γεγονός, μπορούμε να το αναλύσουμε με νέο τρόπο, με μια καινούργια ματιά, αναζητώντας όσα μάθαμε από αυτό ή πώς μας έκανε πιο δυνατούς. Αυτή η τεχνική, γνωστή ως γνωστική αναδόμηση, έχει αποδειχθεί αποτελεσματική στη βελτίωση της αυτοεκτίμησης σε πολλές κλινικές μελέτες.
Τέλος, η σωματική άσκηση παίζει σημαντικό ρόλο. Η τακτική άσκηση βελτιώνει τη μνήμη και ταυτόχρονα μειώνει το άγχος και την κατάθλιψη, που συνδέονται με την χαμηλή αυτοεκτίμηση. Μελέτες δείχνουν ότι ακόμα και 30 λεπτά περπάτημα την ημέρα μπορούν να βελτιώσουν τόσο τις γνωστικές λειτουργίες όσο και την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.
Βιβλιογραφία
- Orth, U., Robins, R. W., & Widaman, K. F. (2012). Life-span development of self-esteem and its effects on important life outcomes. Journal of Personality and Social Psychology, 102(6), 1271–1288.
- Sedikides, C., & Strube, M. J. (1997). Self-evaluation: To thine own self be good, to thine own self be sure, to thine own self be true, and to thine own self be better. Advances in Experimental Social Psychology, 29, 209-269.
- Sowislo, J. F., & Orth, U. (2013). Does low self-esteem predict depression and anxiety? A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 139(1), 213–240.
- U.S. Food and Drug Administration. (2024). FDA approves Tauklarify (flortaucipir F18) for tau pathology detection in Alzheimer’s disease. FDA News Release.
- Erickson, K. I., et al. (2011). Exercise training increases size of hippocampus and improves memory. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(7), 3017-3022.
