Η ψυχική ανθεκτικότητα είναι η ικανότητα ενός ανθρώπου να προσαρμόζεται όταν η ζωή φέρνει απώλειες, πίεση ή απρόβλεπτες αλλαγές και να συνεχίζει να λειτουργεί στη δουλειά, στις σχέσεις και στην καθημερινότητα. Δεν προϋποθέτει ότι δεν πονάμε ούτε ότι δεν φοβόμαστε. Αφορά το πώς αντιδρούμε στη δυσκολία και το πώς ανακτούμε τις δυνάμεις μας μετά.
Τι σημαίνει ψυχική ανθεκτικότητα και τι δεν σημαίνει
Ο ψυχολόγος George Bonanno (2004) υποστήριξε σε άρθρο ανασκόπησης ότι η ανθεκτικότητα είναι πολύ πιο συνηθισμένη απ’ όσο πιστευόταν. Οι περισσότεροι άνθρωποι που περνούν μια σοβαρή απώλεια παρουσιάζουν παροδική δυσφορία και επανέρχονται σε σταθερή λειτουργικότητα. Η άποψη αυτή αμφισβήτησε την παλαιότερη πεποίθηση ότι όποιος δεν υποφέρει έντονα μετά από ένα πένθος κρύβει κάτι που δεν έχει επεξεργαστεί.
Δεν υπάρχει ωστόσο ένας κοινά αποδεκτός ορισμός. Στην ανασκόπηση των Southwick και συνεργατών (2014), ειδικοί από διαφορετικούς κλάδους κατέληξαν ότι η ανθεκτικότητα επηρεάζεται από βιολογικούς, ψυχολογικούς, κοινωνικούς και πολιτισμικούς παράγοντες και ότι αλλάζει ανάλογα με το πλαίσιο. Κάποιος μπορεί να αντιμετωπίζει εξαιρετικά ένα πρόβλημα υγείας και να δυσκολεύεται πολύ σε έναν χωρισμό.
Για τον λόγο αυτό, η ανθεκτικότητα δεν είναι μόνιμο χαρακτηριστικό που κάποιος έχει ή δεν έχει. Στο ιατρείο συναντώ ανθρώπους που λένε «εγώ δεν έχω δυνατό χαρακτήρα», ενώ έχουν μεγαλώσει μόνοι τα παιδιά τους ή έχουν φροντίσει έναν άρρωστο γονιό για χρόνια. Η ανθεκτικότητά τους φαίνεται στις πράξεις τους, ακόμη κι αν οι ίδιοι δεν την αναγνωρίζουν.
Τι δείχνει η νέα έρευνα για τον εγκέφαλο που γερνά
Μια πρόσφατη επιστημονική είδηση αφορά τη γήρανση του εγκεφάλου. Ερευνητές περιγράφουν ότι κύτταρα που θεωρούνταν μέχρι τώρα απολύτως ωφέλιμα μπορεί, όταν δυσλειτουργούν με την ηλικία, να παράγουν μη φυσιολογικές ποσότητες μυελίνης. Η μυελίνη είναι η επικάλυψη των νευρικών ινών που επιτρέπει στα σήματα να μεταφέρονται γρήγορα και σωστά.
Η είδηση χρειάζεται προσεκτική ανάγνωση. Από όσα αναφέρονται στην ανακοίνωση, πρόκειται για εύρημα που περιγράφει έναν πιθανό μηχανισμό, και όχι για θεραπεία ή οδηγία προστασίας του εγκεφάλου. Δεν γνωρίζουμε ακόμη πόσο μεγάλο μέρος της φυσιολογικής γήρανσης εξηγεί ούτε αν μπορεί να επηρεαστεί από τον τρόπο ζωής μας.
Η μυελίνη πάντως δεν μένει αμετάβλητη. Ο Fields (2015) ανασκόπησε στοιχεία ότι η παραγωγή της προσαρμόζεται στη δραστηριότητα των νευρικών κυκλωμάτων, άρα και στη μάθηση και στην εμπειρία. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι η νοητική ενασχόληση προστατεύει από τη διαταραχή που περιγράφει η νέα έρευνα. Δείχνει όμως ότι ο εγκέφαλος των ενηλίκων εξακολουθεί να αλλάζει ανάλογα με τη χρήση του.
Η ανθεκτικότητα δεν είναι σταθερό χαρακτηριστικό. Επηρεάζεται από τον ύπνο, την κίνηση, τις σχέσεις και τις καθημερινές συνήθειες, δηλαδή από πράγματα που μπορούμε να αλλάξουμε σε μεγάλο βαθμό.
Πρακτικοί τρόποι να στηρίξουμε την ανθεκτικότητα και τον εγκέφαλο
Οι Joyce και συνεργάτες (2018) συγκέντρωσαν μελέτες για προγράμματα εκπαίδευσης στην ανθεκτικότητα. Στη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυσή τους, τα προγράμματα αυτά μπορούσαν να βελτιώσουν την ανθεκτικότητα, ιδίως όσα βασίζονταν στη γνωσιακή συμπεριφορική προσέγγιση, στην ενσυνειδητότητα ή στη διαχείριση του άγχους. Οι μελέτες διέφεραν πολύ ως προς τη μέθοδο και την ποιότητα, και το όφελος δεν ήταν ίδιο για όλους.
Ο ύπνος είναι το πρώτο που αξίζει να προσέξει κανείς. Όταν κοιμόμαστε λίγο ή άτακτα, η διάθεση και η συγκέντρωση επιβαρύνονται, και μια δύσκολη περίοδο τη βιώνουμε ως πιο αβάσταχτη. Βοηθά η σταθερή ώρα έγερσης, ακόμη και μετά από άσχημη νύχτα, γιατί το σώμα ρυθμίζεται καλύτερα όταν έχει σταθερό πρόγραμμα.
Η σωματική άσκηση έχει τη στήριξη τυχαιοποιημένης μελέτης. Οι Erickson και συνεργάτες (2011) χώρισαν 120 ηλικιωμένους χωρίς άνοια σε δύο ομάδες. Η μία περπατούσε με αερόβια ένταση τρεις φορές την εβδομάδα επί ένα έτος και η άλλη έκανε ασκήσεις διατάσεων. Στους περιπατητές ο όγκος του ιππόκαμπου, μιας περιοχής σημαντικής για τη μνήμη, αυξήθηκε περίπου κατά 2% και η χωρική μνήμη βελτιώθηκε.
Για τη νοητική δραστηριότητα, η ανασκόπηση του Stern (2012) για τη γνωσιακή εφεδρεία δείχνει ότι περισσότερα χρόνια εκπαίδευσης, απαιτητική εργασία και δραστηριότητες στον ελεύθερο χρόνο συνδέονται με μικρότερο κίνδυνο να εμφανίσει κάποιος συμπτώματα άνοιας, ακόμη κι όταν υπάρχουν αλλοιώσεις στον εγκέφαλο. Πρόκειται κυρίως για συσχετίσεις. Δεν μπορούμε να πούμε ότι κάθε δραστηριότητα προστατεύει στον ίδιο βαθμό.
Οι σχέσεις έχουν και αυτές θέση σε αυτή τη συζήτηση. Η κοινωνική στήριξη περιλαμβάνεται στους παράγοντες που οι Southwick και συνεργάτες (2014) συνδέουν με την ανθεκτικότητα. Στην πράξη, αυτό σημαίνει να υπάρχει κάποιος με τον οποίο μπορείς να μιλήσεις μετά από μια δύσκολη μέρα, και να τον αναζητάς πριν η κόπωση συσσωρευτεί, όχι όταν πια δεν αντέχεις.
Πολλοί άνθρωποι μετά τα εξήντα ανησυχούν για κάθε λησμονιά. Μια παροδική δυσκολία να θυμηθούν ένα όνομα δεν σημαίνει συνήθως νόσο, ιδίως όταν υπάρχει κόπωση, άγχος ή κακός ύπνος. Αν όμως η μνήμη χειροτερεύει αισθητά ή επηρεάζεται η καθημερινή λειτουργικότητα, χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση και όχι αυτοδιάγνωση ή αναμονή.
Αν μια δυσκολία διαρκεί εβδομάδες, επηρεάζει τον ύπνο, την εργασία ή τις σχέσεις, ή αν εμφανιστούν σκέψεις αυτοτραυματισμού, αξίζει να απευθυνθεί κανείς σε ψυχίατρο ή ψυχολόγο. Η ζήτηση βοήθειας δεν σημαίνει ότι η ανθεκτικότητα έχει χαθεί. Αρκετές φορές είναι ο τρόπος με τον οποίο εκδηλώνεται, επειδή ο άνθρωπος αναγνωρίζει το όριό του και ενεργεί.
Όποιος λέει ότι δεν έχει δυνατό χαρακτήρα μπορεί να ξανακοιτάξει το ιστορικό του. Τι έχει αντέξει μέχρι σήμερα, ποιοι τον στήριξαν, τι τον βοήθησε να ανακάμψει. Αυτά δείχνουν τι λειτουργεί για τον ίδιο. Για το πόσο θα επηρεάσουν οι συνήθειες αυτές τον εγκέφαλό του με τα χρόνια, η έρευνα δεν έχει ακόμη οριστική απάντηση.
Βιβλιογραφία
- Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience: Have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events? American Psychologist, 59(1), 20–28.
- Erickson, K. I., Voss, M. W., Prakash, R. S., Basak, C., Szabo, A., Chaddock, L., et al. (2011). Exercise training increases size of hippocampus and improves memory. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(7), 3017–3022.
- Fields, R. D. (2015). A new mechanism of nervous system plasticity: Activity-dependent myelination. Nature Reviews Neuroscience, 16(12), 756–767.
- Joyce, S., Shand, F., Tighe, J., Laurent, S. J., Bryant, R. A., & Harvey, S. B. (2018). Road to resilience: A systematic review and meta-analysis of resilience training programmes and interventions. BMJ Open, 8(6), e017858.
- Southwick, S. M., Bonanno, G. A., Masten, A. S., Panter-Brick, C., & Yehuda, R. (2014). Resilience definitions, theory, and challenges: Interdisciplinary perspectives. European Journal of Psychotraumatology, 5(1), 25338.
- Stern, Y. (2012). Cognitive reserve in ageing and Alzheimer’s disease. The Lancet Neurology, 11(11), 1006–1012.
