Η νικοτίνη δεν είναι απλώς μια ουσία που προκαλεί εξάρτηση. Για πολλούς ανθρώπους με ψυχωτικές διαταραχές, λειτουργεί σαν ένα είδος αυτοθεραπείας. Το τσιγάρο γίνεται εργαλείο για να διαχειριστούν το άγχος, τις ψευδαισθήσεις ή την αίσθηση αποκοπής από τον κόσμο. Όμως, αυτό που μοιάζει με ανακούφιση μπορεί να κρύβει κάτι πιο ανησυχητικό: την επιστροφή των συμπτωμάτων, πριν ακόμα γίνουν εμφανή.
Πώς η νικοτίνη αλλάζει την εικόνα της ψύχωσης
Οι άνθρωποι με σχιζοφρένεια καπνίζουν σε ποσοστά που ξεπερνούν το 70%, πολύ υψηλότερο από τον γενικό πληθυσμό (de Leon & Diaz, 2005). Αυτό δεν είναι τυχαίο. Η νικοτίνη διεγείρει τους υποδοχείς της ντοπαμίνης στον εγκέφαλο, έναν νευροδιαβιβαστή που παίζει κεντρικό ρόλο στις ψυχώσεις. Σε ορισμένες περιπτώσεις, το κάπνισμα μπορεί να μετριάσει προσωρινά συμπτώματα όπως η κοινωνική απόσυρση ή η δυσκολία συγκέντρωσης. Όμως, αυτή η βελτίωση είναι παραπλανητική.
Ένας ασθενής μου, ο Κώστας, άρχισε να καπνίζει πιο έντονα τις εβδομάδες πριν από μια υποτροπή. Δεν ήταν η νικοτίνη που προκαλούσε την ψύχωση, αλλά η ψύχωση που τον ωθούσε να καπνίζει περισσότερο. Το σώμα του, με κάποιον τρόπο, προσπαθούσε να αυτορυθμιστεί. Όταν τελικά εμφανίστηκαν οι φωνές και η παράνοια, το κάπνισμα είχε ήδη γίνει μέρος του προβλήματος, όχι της λύσης.
Τα πρώτα σημάδια που κρύβονται πίσω από το τσιγάρο
Η υποτροπή σε μια ψυχωτική διαταραχή σπάνια έρχεται αιφνίφια. Συνήθως προηγούνται μικρές αλλαγές στη συμπεριφορά, τις οποίες η νικοτίνη μπορεί να καλύψει ή να διαστρεβλώσει. Κάποιος που καπνίζει πολύ μπορεί να αποδώσει την αυξημένη ευερεθιστότητα στη στέρηση της νικοτίνης, ενώ στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα πρώιμο σύμπτωμα ψύχωσης. Άλλα σημάδια περιλαμβάνουν:
Αλλαγές στον ύπνο – ξενύχτια ή υπερβολική υπνηλία που δεν εξηγούνται από το κάπνισμα. Μειωμένη ικανότητα συγκέντρωσης, ακόμα και σε απλές εργασίες. Αίσθημα ότι οι σκέψεις «κολλάνε» ή ότι ο νους είναι πιο αργός. Αυξημένη δυσπιστία ή φόβος χωρίς εμφανή αιτία. Αυτά τα συμπτώματα μπορεί να περάσουν απαρατήρητα, ειδικά αν κάποιος καπνίζει πολύ και τα αποδίδει στην έλλειψη νικοτίνης.
Το κάπνισμα δεν προκαλεί ψύχωση, αλλά μπορεί να καθυστερήσει την αναγνώρισή της. Όταν η νικοτίνη γίνεται το κύριο μέσο διαχείρισης των συμπτωμάτων, οι πραγματικές προειδοποιήσεις χάνονται μέσα στον καπνό.
Τι μπορούμε να κάνουμε όταν το κάπνισμα γίνεται μέρος του προβλήματος
Η διακοπή του καπνίσματος σε κάποιον με ψύχωση δεν είναι απλή υπόθεση. Η νικοτίνη λειτουργεί ως σταθεροποιητής της διάθεσης, και η απότομη διακοπή μπορεί να επιδεινώσει το άγχος ή την ανησυχία. Ωστόσο, υπάρχουν τρόποι να μειωθεί η εξάρτηση χωρίς να αυξηθεί ο κίνδυνος υποτροπής. Η σταδιακή μείωση, σε συνδυασμό με ψυχοθεραπευτική υποστήριξη, μπορεί να βοηθήσει. Επίσης, η χρήση υποκατάστατων νικοτίνης, όπως τα αυτοκόλλητα, μπορεί να μειώσει την επιβάρυνση του οργανισμού χωρίς να στερήσει την αίσθηση ανακούφισης.
Σημαντικό είναι να παρατηρούμε τις αλλαγές στη συμπεριφορά πέρα από το κάπνισμα. Αν κάποιος αρχίζει να απομονώνεται, να μιλάει για παράξενες ιδέες ή να δείχνει ασυνήθιστη επιθετικότητα, δεν αρκεί να πούμε «είναι από τα τσιγάρα». Πρέπει να δούμε τι κρύβεται πίσω από αυτή τη συμπεριφορά. Σε κάποιες περιπτώσεις, η ρύθμιση της φαρμακευτικής αγωγής ή η προσαρμογή της ψυχοθεραπείας μπορεί να αποτρέψει μια υποτροπή πριν αυτή εκδηλωθεί πλήρως.
Η νικοτίνη δεν είναι ο εχθρός, αλλά ούτε και ο σύμμαχος. Είναι ένα εργαλείο που, όταν χρησιμοποιείται χωρίς επίγνωση, μπορεί να κρύψει τα πραγματικά σημάδια που χρειάζονται προσοχή. Η πρόκληση δεν είναι να σταματήσουμε το κάπνισμα, αλλά να μάθουμε να διαβάζουμε τα μηνύματα του σώματος και του νου πέρα από αυτό.
Βιβλιογραφία
- de Leon, J., & Diaz, F. J. (2005). A meta-analysis of worldwide studies demonstrates an association between schizophrenia and tobacco smoking behaviors. Schizophrenia Research, 76(2-3), 135-157.
- Prochaska, J. J., Hall, S. M., & Bero, L. A. (2008). Tobacco use among individuals with schizophrenia: What role has the tobacco industry played? Journal of Consulting and Clinical Psychology, 76(3), 555-567.
- Wing, V. C., Wass, C. E., Sohler, N., et al. (2012). A review of neurobiological vulnerability factors and treatment implications for comorbid tobacco dependence in schizophrenia. Annals of Epidemiology, 22(2), 89-97.
