Η διαταραχή προσωπικότητας, ιδίως η οριακή μορφή της, συνοδεύεται σε πολλούς ανθρώπους από έντονες διακυμάνσεις στο συναίσθημα, και το φαγητό γίνεται ένας από τους τρόπους διαχείρισης αυτής της έντασης. Στο ιατρείο ακούω την ίδια περιγραφή με διαφορετικά λόγια, ξανά και ξανά: όταν όλα μέσα μου γίνονται πολλά, τρώω κάτι γλυκό ή αλμυρό, και για λίγο ηρεμώ.
Αυτή η παρατήρηση δεν αφορά μεμονωμένες περιπτώσεις. Η δυσκολία στη ρύθμιση του συναισθήματος αποτελεί κεντρικό χαρακτηριστικό της οριακής διαταραχής προσωπικότητας, και πολλοί άνθρωποι που τη ζουν αναπτύσσουν με τον καιρό μια στενή, αρκετά επίπονη σχέση με το φαγητό, ιδίως με τρόφιμα υψηλής επεξεργασίας που δίνουν άμεση ικανοποίηση.
Παράλληλα, η κατάθλιψη εμφανίζεται σε ποσοστό ασθενών με διαταραχή προσωπικότητας τόσο υψηλό, ώστε πολλοί κλινικοί τη θεωρούν σχεδόν αναπόσπαστο κομμάτι της εικόνας. Η μακρόχρονη μελέτη παρακολούθησης των Zanarini και συνεργατών (2010) έδειξε ότι τα καταθλιπτικά επεισόδια σε ανθρώπους με οριακή διαταραχή προσωπικότητας επιμένουν με σταθερότητα, ακόμη και όταν άλλα συμπτώματα υποχωρούν με τον χρόνο.
Διαταραχή προσωπικότητας και η σχέση με τα επεξεργασμένα τρόφιμα
Σε αυτό το πλαίσιο έχει ενδιαφέρον μια πρόσφατη πιλοτική μελέτη που δημοσιεύτηκε στο JAMA Psychiatry και εξέτασε κάτι απλό στη σύλληψή του: πόσο εφικτό είναι να αφαιρεθούν τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα από τη διατροφή ανθρώπων με μείζονα καταθλιπτική διαταραχή, και πόσο καλά το αντέχουν στην καθημερινότητά τους.
Η μελέτη δεν εξέτασε αν η αλλαγή αυτή θεραπεύει την κατάθλιψη. Ήταν σχεδιασμένη γύρω από ένα προκαταρκτικό ερώτημα: μπορούν άνθρωποι που ήδη παλεύουν με χαμηλή ενέργεια, δυσκολία συγκέντρωσης και μειωμένο κίνητρο να ακολουθήσουν, έστω για ένα διάστημα, μια διατροφή χωρίς έτοιμα, βιομηχανικά επεξεργασμένα προϊόντα.
Το ερώτημα έχει ιδιαίτερο νόημα και για ανθρώπους με διαταραχή προσωπικότητας, καθώς η κατάθλιψη αποτελεί σε αυτούς μια από τις πιο σταθερές συνοδές καταστάσεις, ενώ η ίδια η δυσκολία αυτορρύθμισης μπορεί να κάνει οποιαδήποτε αλλαγή στις διατροφικές συνήθειες πιο απαιτητική απ’ όσο φαίνεται αρχικά.
Ο υποτιθέμενος μηχανισμός πίσω από τη διατροφή και τη διάθεση
Η υπόθεση πίσω από τέτοιες παρεμβάσεις στηρίζεται σε ένα σχετικά νέο πεδίο έρευνας, τη διατροφική ψυχιατρική. Οι Marx και συνεργάτες (2017), σε ανασκόπηση της υπάρχουσας βιβλιογραφίας, περιέγραψαν πώς η ποιότητα της διατροφής συνδέεται με δείκτες φλεγμονής και με τη λειτουργία του εντερικού μικροβιώματος, δύο μηχανισμούς που φαίνεται να επηρεάζουν τη ρύθμιση της διάθεσης.
Το 2017, η τυχαιοποιημένη μελέτη SMILES των Jacka και συνεργατών έδειξε ότι μια δομημένη διατροφική παρέμβαση, βασισμένη σε πρότυπο μεσογειακής διατροφής, βελτίωσε τα καταθλιπτικά συμπτώματα περισσότερο από μια ομάδα κοινωνικής υποστήριξης χωρίς διατροφική οδηγία. Ήταν από τις πρώτες ενδείξεις ότι η διατροφή μπορεί να λειτουργήσει ως θεραπευτικό εργαλείο και όχι μόνο ως παράγοντας κινδύνου.
Κανένα από αυτά τα ευρήματα δεν αποδεικνύει αιτιότητα με απόλυτη βεβαιότητα. Πρόκειται για συσχετίσεις και για μικρές έως μεσαίες παρεμβατικές μελέτες, που χρειάζονται επανάληψη σε μεγαλύτερο κλίμακα πριν μπορέσουμε να μιλήσουμε για σταθερό αιτιώδη κρίκο ανάμεσα στη διατροφή και τη διάθεση.
Τι σημαίνει αυτό στην πράξη για κάποιον με διαταραχή προσωπικότητας
Για έναν άνθρωπο με διαταραχή προσωπικότητας, η ιδέα να αλλάξει τη διατροφή του δεν είναι ουδέτερη. Πολλές φορές το φαγητό λειτουργεί ως γρήγορος τρόπος ρύθμισης της έντασης, και η αφαίρεσή του χωρίς εναλλακτικό τρόπο ηρεμίας μπορεί να αυξήσει προσωρινά το άγχος αντί να το μειώσει.
Η διατροφή δεν αντικαθιστά τη θεραπεία της διαταραχής προσωπικότητας. Μπορεί όμως να αποτελέσει ένα επιπλέον πεδίο φροντίδας, εφόσον εντάσσεται μέσα σε ένα ευρύτερο θεραπευτικό πλαίσιο και όχι ως ξεχωριστή, αυστηρή οδηγία.
Οι κλινικοί που εργάζονται με ανθρώπους που έχουν οριακά χαρακτηριστικά γνωρίζουν πόσο εύκολα μια διατροφική οδηγία μετατρέπεται σε νέο πεδίο αυστηρότητας απέναντι στον εαυτό, με κανόνες που είτε τηρούνται με ασφυκτική ακρίβεια είτε εγκαταλείπονται απότομα, χωρίς κανέναν ενδιάμεσο δρόμο.
Για τον λόγο αυτόν, όποια διατροφική αλλαγή προτείνεται σε αυτόν τον πληθυσμό χρειάζεται να συνοδεύεται από ψυχοθεραπευτική στήριξη, ώστε η μείωση των επεξεργασμένων τροφίμων να μην αντιμετωπίζεται ως ακόμη μια δοκιμασία αυτοελέγχου, αλλά ως μια ήπια, ρεαλιστική προσαρμογή στην καθημερινότητα.
Η πιλοτική μελέτη στο JAMA Psychiatry δεν απαντά στο ερώτημα τι θα πάρει τη θέση του φαγητού ως μέσο ρύθμισης, ούτε επιδιώκει να το κάνει. Καταγράφει απλώς αν η αλλαγή είναι εφικτή. Το πιο δύσκολο κομμάτι παραμένει ζήτημα που κρίνεται στο θεραπευτικό δωμάτιο, όχι στο εργαστήριο.
Βιβλιογραφία
- Reducing ultraprocessed foods from the diets of patients with major depressive disorder: A pilot crossover trial. (2024). JAMA Psychiatry.
- Jacka, F. N., O’Neil, A., Opie, R., Itsiopoulos, C., Cotton, S., Mohebbi, M., Castle, D., Dash, S., Mihalopoulos, C., Chatterton, M. L., Brazionis, L., Dean, O. M., Hodge, A. M., & Berk, M. (2017). A randomised controlled trial of dietary improvement for adults with major depression (the SMILES trial). BMC Medicine, 15, 23.
- Marx, W., Moseley, G., Berk, M., & Jacka, F. (2017). Nutritional psychiatry: The present state of the evidence. Proceedings of the Nutrition Society, 76(4), 427-436.
- Zanarini, M. C., Frankenburg, F. R., Reich, D. B., & Fitzmaurice, G. (2010). Time to attainment of recovery from borderline personality disorder and stability of recovery: A 10-year prospective follow-up study. American Journal of Psychiatry, 167(6), 663-667.
