Τα αντιψυχωσικά είναι φάρμακα για τη θεραπεία της ψύχωσης, δηλαδή της κατάστασης κατά την οποία ένας άνθρωπος δεν διακρίνει πάντα τι είναι πραγματικό. Μπορεί να ακούει φωνές που κανείς άλλος δεν ακούει ή να πιστεύει με απόλυτη βεβαιότητα ότι κάποιος τον παρακολουθεί. Η σκέψη και η συμπεριφορά του ενδέχεται να αποδιοργανωθούν.
Γύρω από τα φάρμακα αυτά υπάρχουν πολλοί φόβοι. Οι άνθρωποι που τα χρειάζονται ρωτούν αν θα αλλάξει η προσωπικότητά τους και αν θα τα λαμβάνουν για πάντα. Οι οικογένειες ρωτούν αν είναι ασφαλή. Οι απαντήσεις προέρχονται από μελέτες με χιλιάδες συμμετέχοντες και αξίζει να τις εξετάσουμε μαζί με τους περιορισμούς τους.
Τι κάνουν τα αντιψυχωσικά και σε ποιους δίνονται
Χρησιμοποιούνται από τη δεκαετία του 1950 και δρουν κυρίως μειώνοντας τη δράση της ντοπαμίνης, μιας ουσίας που μεταφέρει σήματα ανάμεσα στα νευρικά κύτταρα. Έτσι περιορίζουν τις παραισθήσεις και τις παρανοϊκές ιδέες. Στην απάθεια και την απομόνωση, που ονομάζονται αρνητικά συμπτώματα, η επίδρασή τους είναι μικρότερη.
Η σχιζοφρένεια είναι η βασική ένδειξη. Τα ίδια φάρμακα όμως χορηγούνται και στη διπολική διαταραχή, στην ψυχωτική κατάθλιψη ως συμπληρωματική αγωγή και σε περιόδους έντονης διέγερσης, ακόμα και σε διαταραχές άγχους. Η επιλογή εξαρτάται από τη διάγνωση, το ιστορικό και τις ανεπιθύμητες ενέργειες που ο κάθε άνθρωπος μπορεί να ανεχθεί.
Σε μια μετα-ανάλυση δικτύου, ο Huhn και οι συνεργάτες του (2019) συνέκριναν 32 αντιψυχωσικά από το στόμα σε πάνω από 50.000 ενήλικες με έξαρση σχιζοφρένειας. Όλα ήταν αποτελεσματικότερα από το εικονικό φάρμακο. Οι διαφορές τους στην αποτελεσματικότητα ήταν μικρές, ενώ στις παρενέργειες ήταν μεγαλύτερες. Γι’ αυτό η επιλογή στηρίζεται κυρίως στο προφίλ των ανεπιθύμητων ενεργειών.
Εξαίρεση αποτελεί η κλοζαπίνη. Προορίζεται για την ανθεκτική σχιζοφρένεια, δηλαδή όταν δύο άλλα αντιψυχωσικά σε επαρκή δόση και διάρκεια δεν έχουν βοηθήσει, και απαιτεί τακτικές εξετάσεις αίματος για τον έλεγχο των λευκών αιμοσφαιρίων.
Παρενέργειες και τι μπορείτε να κάνετε γι’ αυτές
Οι ανεπιθύμητες ενέργειες διαφέρουν από φάρμακο σε φάρμακο. Ορισμένα προκαλούν υπνηλία, ξηροστομία και δυσκοιλιότητα. Άλλα προκαλούν τρέμουλο, δυσκαμψία ή ακαθισία, δηλαδή μια έντονη εσωτερική ανησυχία που δυσκολεύει την ακινησία. Η αύξηση της προλακτίνης μπορεί να φέρει διαταραχές της περιόδου και μείωση της σεξουαλικής επιθυμίας.
Η αύξηση του βάρους και οι μεταβολικές αλλαγές απασχολούν περισσότερο τη μακροχρόνια αγωγή. Σε μετα-ανάλυση δικτύου για 18 αντιψυχωσικά, ο Pillinger και οι συνεργάτες του (2020) βρήκαν ότι η ολανζαπίνη και η κλοζαπίνη συνδέονται με τη μεγαλύτερη αύξηση βάρους, ενώ η λουρασιδόνη και η ζιπρασιδόνη με τη μικρότερη. Η σχετικά σύντομη διάρκεια πολλών μελετών περιορίζει τα συμπεράσματα.
Πριν από την έναρξη της αγωγής είναι χρήσιμο να καταγράφονται το βάρος, η περιφέρεια της μέσης, η αρτηριακή πίεση, το σάκχαρο και τα λιπίδια του αίματος, και οι μετρήσεις να επαναλαμβάνονται τακτικά. Η ισορροπημένη διατροφή και η σωματική δραστηριότητα βοηθούν. Αν το βάρος αυξάνεται παρά τις προσπάθειες, ο ψυχίατρος μπορεί να αλλάξει φάρμακο ή δόση.
Αν μια παρενέργεια ενοχλεί, ο γιατρός έχει περισσότερες από μία επιλογές. Μπορεί να μειώσει τη δόση, να αλλάξει την ώρα λήψης, να αλλάξει φάρμακο ή να προσθέσει σκεύασμα που περιορίζει την ανεπιθύμητη ενέργεια. Η απότομη διακοπή δεν συνιστάται, γιατί αυξάνει τον κίνδυνο υποτροπής και μπορεί να προκαλέσει αϋπνία, ναυτία και ανησυχία.
Μια παρενέργεια που ενοχλεί είναι λόγος να μιλήσετε με τον γιατρό σας και όχι λόγος να σταματήσετε μόνοι σας το φάρμακο.
Υπάρχουν και μερικά πρακτικά σημεία. Στις πρώτες εβδομάδες η υπνηλία μπορεί να επηρεάσει την οδήγηση. Το αλκοόλ ενισχύει την καταστολή, ενώ η κάνναβη μπορεί να χειροτερέψει την ψύχωση. Όποιος σχεδιάζει εγκυμοσύνη ή έχει μείνει έγκυος πρέπει να το συζητήσει με τον ψυχίατρο, ώστε να ζυγιστούν οι κίνδυνοι της αγωγής και της διακοπής της.
Πόσο διαρκεί η θεραπεία και πότε μειώνεται η δόση
Το πιο σταθερό εύρημα αφορά την πρόληψη της υποτροπής. Σε μετα-ανάλυση 65 μελετών με 6.493 συμμετέχοντες, ο Leucht και οι συνεργάτες του (2012) διαπίστωσαν ότι μέσα σε 7 έως 12 μήνες υποτροπίασε περίπου το 27% όσων λάμβαναν αντιψυχωσικό και περίπου το 64% όσων λάμβαναν εικονικό φάρμακο. Οι μελέτες αυτές δεν δείχνουν τι συμβαίνει μετά από πολλά χρόνια.
Το αν η αγωγή πρέπει να συνεχίζεται επ’ αόριστον παραμένει ανοιχτό ερώτημα. Στη μελέτη του Wunderink και των συνεργατών του (2013), περίπου εκατό άνθρωποι με πρώτο ψυχωτικό επεισόδιο και πλήρη ύφεση χωρίστηκαν σε δύο ομάδες. Η μία συνέχισε την ίδια αγωγή και η άλλη μείωσε ή διέκοψε σταδιακά τη δόση.
Στα δύο πρώτα χρόνια οι υποτροπές ήταν περισσότερες στην ομάδα της μείωσης. Στην επταετή παρακολούθηση, όμως, η ίδια ομάδα είχε περίπου διπλάσιο ποσοστό λειτουργικής ανάρρωσης, δηλαδή εργασίας, σπουδών και κοινωνικής ζωής. Η μελέτη ήταν μικρή και ανοιχτού σχεδιασμού. Δεν δικαιολογεί διακοπή χωρίς επίβλεψη, δείχνει όμως ότι η σταδιακή μείωση αξίζει συζήτηση σε επιλεγμένες περιπτώσεις.
Σε εθνικό σουηδικό μητρώο με 29.823 ανθρώπους με σχιζοφρένεια, ο Tiihonen και οι συνεργάτες του (2017) βρήκαν ότι οι ενέσιμες μορφές μακράς δράσης, που χορηγούνται κάθε μερικές εβδομάδες, συνδέονταν με λιγότερες νοσηλείες από τα αντίστοιχα δισκία. Το ίδιο ίσχυε για την κλοζαπίνη.
Τα φάρμακα αποδίδουν περισσότερο όταν συνοδεύονται από ψυχοεκπαίδευση, ψυχοθεραπεία και στήριξη της οικογένειας. Για έναν συγκεκριμένο άνθρωπο δεν μπορούμε ακόμη να προβλέψουμε με ασφάλεια ποιος θα παραμείνει καλά χωρίς φάρμακο. Γι’ αυτό η απόφαση λαμβάνεται σταδιακά, με τακτικές επισκέψεις και ειλικρινή συζήτηση για το τι βοηθά και τι ενοχλεί.
Βιβλιογραφία
- Huhn, M., Nikolakopoulou, A., Schneider-Thoma, J., Krause, M., Samara, M., Peter, N., et al. (2019). Comparative efficacy and tolerability of 32 oral antipsychotics for the acute treatment of adults with multi-episode schizophrenia: A systematic review and network meta-analysis. The Lancet, 394(10202), 939-951.
- Leucht, S., Tardy, M., Komossa, K., Heres, S., Kissling, W., Salanti, G., & Davis, J. M. (2012). Antipsychotic drugs versus placebo for relapse prevention in schizophrenia: A systematic review and meta-analysis. The Lancet, 379(9831), 2063-2071.
- Pillinger, T., McCutcheon, R. A., Vano, L., Mizuno, Y., Arumuham, A., Hindley, G., et al. (2020). Comparative effects of 18 antipsychotics on metabolic function in patients with schizophrenia, predictors of metabolic dysregulation, and association with psychopathology: A systematic review and network meta-analysis. The Lancet Psychiatry, 7(1), 64-77.
- Wunderink, L., Nieboer, R. M., Wiersma, D., Sytema, S., & Nienhuis, F. J. (2013). Recovery in remitted first-episode psychosis at 7 years of follow-up of an early dose reduction/discontinuation or maintenance treatment strategy: Long-term follow-up of a 2-year randomized clinical trial. JAMA Psychiatry, 70(9), 913-920.
- Tiihonen, J., Mittendorfer-Rutz, E., Majak, M., Mehtälä, J., Hoti, F., Jedenius, E., et al. (2017). Real-world effectiveness of antipsychotic treatments in a nationwide cohort of 29,823 patients with schizophrenia. JAMA Psychiatry, 74(7), 686-693.
