Σχιζοφρένεια ονομάζουμε μια διαταραχή που, σύμφωνα με τη συστηματική ανασκόπηση των Saha και συνεργατών (2005), εμφανίζεται περίπου σε 4 στους 1.000 ανθρώπους κατά τη διάρκεια της ζωής τους. Περιλαμβάνει ψευδαισθήσεις, παραληρητικές ιδέες και αποδιοργανωμένη σκέψη. Σε αρκετούς ανθρώπους συνοδεύεται επίσης από απώλεια κινήτρου και απομάκρυνση από τους άλλους.
Πρόσφατα το Psychiatric Times παρουσίασε τα αποτελέσματα μιας κλινικής μελέτης για την εμεστεδάστατη, ένα φάρμακο που δοκιμάζεται στη νόσο Alzheimer. Συνολικά η μελέτη δεν ανέδειξε όφελος, ενώ σε μια υποομάδα συμμετεχόντων φάνηκε ένα θετικό σημάδι. Η είδηση αφορά άλλη νόσο, θέτει όμως ένα ερώτημα που ισχύει και για την ψύχωση.
Ένα εύρημα που προκύπτει από ανάλυση υποομάδας χρειάζεται επιφύλαξη. Οι υποομάδες είναι μικρότερες, η πιθανότητα να πρόκειται για σύμπτωση είναι μεγαλύτερη και το συμπέρασμα επιβεβαιώνεται μόνο αν μια νέα μελέτη το ελέγξει από την αρχή. Η σκέψη όμως που οδηγεί σε τέτοιες αναλύσεις είναι εύλογη, γιατί δύο άνθρωποι με την ίδια διάγνωση δεν έχουν απαραίτητα την ίδια βιολογία.
Σχιζοφρένεια και ανταπόκριση στο φάρμακο
Σε μια μετα-ανάλυση δικτύου, οι Huhn και συνεργάτες (2019) συνέκριναν 32 αντιψυχωσικά από περίπου 400 μελέτες σε ενήλικες με οξεία έξαρση της διαταραχής. Όλα τα φάρμακα ήταν αποτελεσματικότερα από το εικονικό φάρμακο. Οι διαφορές μεταξύ τους ήταν μικρές έως μέτριες, ενώ διέφεραν αρκετά οι ανεπιθύμητες ενέργειες, όπως η αύξηση του βάρους και η καταστολή.
Ένας μέσος όρος όμως δεν περιγράφει κανέναν συγκεκριμένο άνθρωπο. Στη μελέτη CATIE, οι Lieberman και συνεργάτες (2005) παρακολούθησαν 1.493 ανθρώπους με χρόνια σχιζοφρένεια. Περίπου τρεις στους τέσσερις διέκοψαν μέσα σε 18 μήνες το φάρμακο που τους είχε δοθεί, για λόγους όπως η ανεπαρκής ανταπόκριση ή οι παρενέργειες.
Εδώ χρειάζεται μια διευκρίνιση. Τα υπάρχοντα φάρμακα περιορίζουν κυρίως τις ψευδαισθήσεις και τις παραληρητικές ιδέες. Τα λεγόμενα αρνητικά συμπτώματα, δηλαδή η φτώχεια του λόγου, η συναισθηματική επιπέδωση και η απώλεια πρωτοβουλίας, καθώς και οι δυσκολίες στην προσοχή και στη μνήμη, ανταποκρίνονται λιγότερο. Ο στόχος της θεραπείας περιλαμβάνει και αυτά.
Η διαφορετική ανταπόκριση δεν προκαλεί έκπληξη. Οι Howes και Kapur (2009) πρότειναν ότι διάφοροι παράγοντες, όπως η γενετική προδιάθεση, το στρες και η χρήση ουσιών, καταλήγουν σε μια κοινή διαταραχή της ντοπαμίνης, ενός χημικού μεταφορέα μηνυμάτων ανάμεσα στους νευρώνες. Οι περισσότερα αντιψυχωσικά δρουν σε αυτό το σύστημα, οι αιτίες όμως που οδηγούν εκεί μπορεί να διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Το στρες έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Οι Walker και Diforio (1997) διατύπωσαν ένα μοντέλο στο οποίο η βιολογική ευαλωτότητα αλληλεπιδρά με το στρες, και οι ορμόνες του στρες, μεταξύ αυτών η κορτιζόλη, ενδέχεται να ενισχύουν τη δραστηριότητα της ντοπαμίνης. Πρόκειται για θεωρητικό πλαίσιο και όχι για αποδεδειγμένο μηχανισμό που ισχύει για κάθε άνθρωπο.
Οι μέσοι όροι των μελετών δείχνουν ποιο φάρμακο βοηθά περισσότερο στο σύνολο, όχι ποιο θα βοηθήσει τον συγκεκριμένο άνθρωπο που κάθεται απέναντι από τον γιατρό.
Όταν δύο φάρμακα δεν αρκούν
Η πιο καθαρή περίπτωση ατομικής διαφοράς είναι η ανθεκτική σχιζοφρένεια. Στην κλασική μελέτη των Kane και συνεργατών (1988), άνθρωποι που δεν είχαν ανταποκριθεί σε άλλα αντιψυχωσικά έλαβαν κλοζαπίνη ή χλωροπρομαζίνη. Περίπου 30% ανταποκρίθηκε στην κλοζαπίνη, έναντι περίπου 4% στη χλωροπρομαζίνη. Στη μετα-ανάλυση των Huhn και συνεργατών (2019), η κλοζαπίνη ξεχώρισε επίσης ως το αποτελεσματικότερο φάρμακο.
Ως ανθεκτική θεωρείται συνήθως η περίπτωση στην οποία δύο αντιψυχωσικά, σε επαρκή δόση και για αρκετές εβδομάδες, δεν έφεραν ικανοποιητική βελτίωση. Πριν μπει αυτή η διάγνωση, ο γιατρός ελέγχει αν το φάρμακο λαμβανόταν πράγματι κανονικά, γιατί η ακανόνιστη λήψη είναι ένας από τους βασικούς λόγους που μια θεραπεία φαίνεται ότι αποτυγχάνει.
Η κλοζαπίνη απαιτεί τακτικές εξετάσεις αίματος, επειδή σπάνια μπορεί να μειώσει τα ουδετερόφιλα, ένα είδος λευκών αιμοσφαιρίων. Αυτή η απαίτηση, μαζί με τον φόβο των παρενεργειών, εξηγεί εν μέρει γιατί η έναρξή της ενίοτε καθυστερεί, ακόμη κι όταν οι προϋποθέσεις πληρούνται. Αξίζει να τη συζητήσετε ανοιχτά με τον ψυχίατρο.

Τι μπορείτε να κάνετε στην πράξη
Αν εσείς ή κάποιος δικός σας λαμβάνει αντιψυχωσικό, βοηθά να κρατάτε ένα απλό ημερολόγιο για τον ύπνο, τις φωνές ή τις καχύποπτες σκέψεις και τις παρενέργειες. Έτσι η συζήτηση με τον ψυχίατρο στηρίζεται σε συγκεκριμένα στοιχεία και όχι στην εντύπωση της τελευταίας εβδομάδας.
Η διακοπή του φαρμάκου χωρίς συνεννόηση αυξάνει τον κίνδυνο υποτροπής. Αν μια παρενέργεια είναι ενοχλητική, για παράδειγμα η ανησυχία στα πόδια, η υπνηλία ή η αύξηση του βάρους, πείτε το. Η δόση, το φάρμακο ή ο τρόπος χορήγησης μπορούν να αλλάξουν, αρκεί η αλλαγή να γίνει οργανωμένα.
Η οικογένεια μπορεί να προσέξει τα πρώιμα σημεία υποτροπής, που διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο αλλά συνήθως επαναλαμβάνονται. Μερικά παραδείγματα είναι ο διαταραγμένος ύπνος, η αυξημένη καχυποψία και η απομόνωση. Όταν αυτά καταγράφονται νωρίς, η επικοινωνία με τον θεράποντα γίνεται πριν η κατάσταση επιδεινωθεί.
Το φάρμακο δεν είναι ολόκληρη η θεραπεία. Η ψυχοεκπαίδευση της οικογένειας, η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία για την ψύχωση και η υποστηριζόμενη απασχόληση συνιστώνται από τις περισσότερες κατευθυντήριες οδηγίες, μαζί με τη φαρμακευτική αγωγή.
Για την εμεστεδάστατη, το αν το όφελος στην υποομάδα θα επιβεβαιωθεί παραμένει ανοιχτό. Το ίδιο ισχύει για τη σχιζοφρένεια, αφού δεν διαθέτουμε ακόμη εξέταση που να προβλέπει ποιο φάρμακο θα ταιριάξει σε ποιον. Μέχρι τότε, η σταδιακή δοκιμή, η καταγραφή και η συνεργασία με τον θεράποντα παραμένουν ο πιο αξιόπιστος τρόπος.
Βιβλιογραφία
- Huhn, M., Nikolakopoulos, S., Rothe, P., et al. (2019). Comparative efficacy and tolerability of 32 oral antipsychotics for the acute treatment of adults with multi-episode schizophrenia: A systematic review and network meta-analysis. The Lancet, 394(10202), 939–951.
- Howes, O. D., & Kapur, S. (2009). The dopamine hypothesis of schizophrenia: Version III—The final common pathway. Schizophrenia Bulletin, 35(3), 549–562.
- Kane, J., Honigfeld, G., Singer, J., & Meltzer, H. (1988). Clozapine for the treatment-resistant schizophrenic. Archives of General Psychiatry, 45(9), 789–796.
- Lieberman, J. A., Stroup, T. S., McEvoy, J. P., et al. (2005). Effectiveness of antipsychotic drugs in patients with chronic schizophrenia. New England Journal of Medicine, 353(12), 1209–1223.
- Saha, S., Chant, D., Welham, J., & McGrath, J. (2005). A systematic review of the prevalence of schizophrenia. PLoS Medicine, 2(5), e141.
- Walker, E. F., & Diforio, D. (1997). Schizophrenia: A neural diathesis-stress model. Psychological Review, 104(4), 667–685.




