Ο εθισμός στα video games δεν μετριέται με το ρολόι. Δύο έφηβοι μπορεί να παίζουν από τέσσερις ώρες την ημέρα, και ο ένας να πηγαίνει σχολείο, να βλέπει φίλους και να κοιμάται επαρκώς, ενώ ο άλλος να έχει αφήσει το σχολείο και τις παρέες του. Η διαφορά βρίσκεται σε όσα χάνει ο καθένας και στο αν μπορεί να σταματήσει όταν το θέλει.
Οι γονείς ρωτούν σχεδόν πάντα πρώτα πόσες ώρες είναι πολλές. Δεν υπάρχει αριθμός που να ισχύει για όλους. Οι ώρες έχουν σημασία ως ένδειξη, αλλά η διάγνωση στηρίζεται σε άλλα στοιχεία, που περιγράφονται παρακάτω.
Πότε ο εθισμός στα video games θεωρείται διαταραχή
Η Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία συμπεριέλαβε το 2013 τη διαταραχή διαδικτυακού παιχνιδιού (Internet gaming disorder) στο DSM-5, αλλά όχι ως επίσημη διάγνωση. Την τοποθέτησε στις καταστάσεις που χρειάζονται περισσότερη έρευνα. Προτείνει εννέα κριτήρια, και για διάγνωση απαιτούνται τουλάχιστον πέντε μέσα σε δώδεκα μήνες.
Τα κριτήρια περιγράφουν συμπεριφορές που αναγνωρίζει κανείς εύκολα στην καθημερινότητα. Ο παίκτης σκέφτεται το παιχνίδι ακόμη κι όταν δεν παίζει, νιώθει ευερεθιστότητα, άγχος ή λύπη όταν δεν μπορεί να παίξει, και χρειάζεται όλο και περισσότερο χρόνο για να νιώσει την ίδια ικανοποίηση. Έχει προσπαθήσει να περιορίσει το παιχνίδι χωρίς επιτυχία.
Συνεχίζει παρά τα προβλήματα, χάνει το ενδιαφέρον του για άλλες δραστηριότητες και κρύβει από την οικογένεια πόσο παίζει. Χρησιμοποιεί το παιχνίδι για να ξεφύγει από δυσάρεστα συναισθήματα, και τελικά κινδυνεύει να χάσει μια σχέση, μια δουλειά ή μια ευκαιρία στην εκπαίδευση. Οι Petry και συνεργάτες (2014) κατέγραψαν μια διεθνή συμφωνία ειδικών για την αξιολόγηση με αυτά τα κριτήρια.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει αναγνωρίσει τη διαταραχή παιχνιδιού (gaming disorder) ως διάγνωση στην ICD-11. Τη ορίζει με μειωμένο έλεγχο στο παιχνίδι, προτεραιότητα του παιχνιδιού έναντι άλλων ενδιαφερόντων και υποχρεώσεων, και συνέχιση παρά τις αρνητικές συνέπειες. Συνήθως απαιτείται διάρκεια δώδεκα μηνών, αλλά μπορεί να είναι συντομότερη όταν η βλάβη είναι σοβαρή.
Πόσοι παίκτες αντιμετωπίζουν πραγματικό πρόβλημα
Στη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση των Stevens και συνεργατών (2021) συγκεντρώθηκαν μελέτες από πολλές χώρες, και ο συνολικός επιπολασμός της διαταραχής παιχνιδιού υπολογίστηκε περίπου στο 3%. Ήταν υψηλότερος στους άνδρες απ’ ό,τι στις γυναίκες. Οι μελέτες όμως διέφεραν αρκετά ως προς τα ερωτηματολόγια και τους πληθυσμούς που χρησιμοποίησαν.

Η ομάδα του Przybylski (2017) εφάρμοσε τα κριτήρια του DSM-5 σε αντιπροσωπευτικά δείγματα από τις ΗΠΑ, τη Μεγάλη Βρετανία, τον Καναδά και τη Γερμανία. Υπολόγισε ότι μόνο περίπου 0,3 έως 1% του γενικού πληθυσμού μπορεί να πληροί τα κριτήρια. Όσοι ανέφεραν περισσότερα συμπτώματα είχαν κάπως χειρότερη υγεία και κοινωνική λειτουργικότητα, αλλά η σχέση ήταν μικρή.
Η διαφορά ανάμεσα στο 3% και στο λιγότερο από 1% δεν αποτελεί αντίφαση. Εξαρτάται από το ποιους ρωτάμε, με ποιο εργαλείο και με ποιο όριο διάγνωσης. Σε κάθε περίπτωση, η πλειονότητα όσων παίζουν δεν εμφανίζει διαταραχή, και αυτό αξίζει να το θυμόμαστε όταν ανησυχούμε για ένα παιδί που απλώς του αρέσουν τα παιχνίδια.
Για να καταλάβουμε τι προηγείται και τι έπεται, χρειάζονται μελέτες που παρακολουθούν τους ίδιους ανθρώπους στον χρόνο. Ο Gentile και οι συνεργάτες του (2011) παρακολούθησαν επί δύο χρόνια περίπου 3.000 παιδιά και εφήβους στη Σιγκαπούρη. Περισσότερες ώρες παιχνιδιού, χαμηλότερη κοινωνική επάρκεια και μεγαλύτερη παρορμητικότητα συνδέθηκαν με μεγαλύτερη πιθανότητα να αναπτυχθεί προβληματική χρήση.
Κατάθλιψη, άγχος, κοινωνική φοβία και χαμηλότερη σχολική επίδοση φάνηκε να ακολουθούν την έναρξη του προβλήματος, και περιορίστηκαν σε όσους σταμάτησαν να πληρούν τα κριτήρια. Η μελέτη δεν μπορεί να αποκλείσει ότι ένας έφηβος που νιώθει άσχημα καταφεύγει περισσότερο στο παιχνίδι. Είναι πιθανό η σχέση να λειτουργεί προς τις δύο κατευθύνσεις.
Τι μπορεί να κάνει η οικογένεια στην πράξη
Το πρώτο βήμα είναι μια ήρεμη συζήτηση, σε στιγμή που κανείς δεν έχει μόλις διακόψει ή χάσει ένα παιχνίδι. Ρωτήστε τι αρέσει στο παιδί σε αυτό και με ποιους παίζει. Πολλοί έφηβοι μιλούν πιο εύκολα όταν δεν νιώθουν ότι κρίνονται, και συχνά λένε κάτι σαν «εκεί τουλάχιστον ξέρω τι κάνω», που δείχνει τι ψάχνουν.

Αξίζει να καταγράψετε για δύο εβδομάδες συγκεκριμένα στοιχεία. Πότε ξυπνά και πότε κοιμάται, πώς πάνε τα μαθήματα, αν βλέπει φίλους εκτός παιχνιδιού και πώς αντιδρά όταν του ζητάτε να σταματήσει. Αυτά δείχνουν περισσότερα από το σύνολο των ωρών.
Οι κανόνες λειτουργούν καλύτερα όταν συμφωνούνται από κοινού και είναι συγκεκριμένοι, για παράδειγμα χωρίς οθόνη πριν από τον ύπνο και με ολοκληρωμένες τις υποχρεώσεις πριν από το παιχνίδι. Η απότομη αφαίρεση της συσκευής χωρίς συζήτηση οδηγεί ενίοτε σε έντονες συγκρούσεις και σε κρυφό παιχνίδι. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται ο ύπνος, επειδή η στέρησή του επιδεινώνει τη διάθεση και τον έλεγχο των παρορμήσεων.
Κρίσιμο είναι τι έχει σταματήσει να κάνει ο παίκτης εξαιτίας του παιχνιδιού και αν μπορεί να σταματήσει όταν το θέλει, περισσότερο από τις ώρες που παίζει.
Όταν πληρούνται αρκετά από τα κριτήρια που αναφέρθηκαν, όταν το παιδί έχει σταματήσει το σχολείο ή τις σχέσεις του, ή όταν εμφανίζεται έντονη λύπη, απομόνωση ή σκέψεις αυτοτραυματισμού, χρειάζεται αξιολόγηση από ψυχίατρο ή ψυχολόγο. Το ίδιο ισχύει και για ενήλικες που παίζουν και δυσκολεύονται να σταματήσουν.
Η γνωσιακή συμπεριφορική ψυχοθεραπεία είναι η προσέγγιση που έχει μελετηθεί περισσότερο, αν και οι μελέτες είναι ως τώρα μικρές και διαφορετικές μεταξύ τους. Ταυτόχρονα εξετάζεται αν συνυπάρχει κατάθλιψη, άγχος ή διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας, επειδή η θεραπεία τους μπορεί να μειώσει και την ανάγκη διαφυγής στο παιχνίδι. Δεν υπάρχει φάρμακο εγκεκριμένο ειδικά για τη διαταραχή παιχνιδιού.
Η ερώτηση πόσες ώρες είναι πολλές μένει τελικά χωρίς γενική απάντηση. Για κάθε παιδί και για κάθε ενήλικα, η απάντηση βρίσκεται σε όσα έχουν αλλάξει στον ύπνο, στις σχέσεις και στις υποχρεώσεις του, και αυτό μπορεί να το παρατηρήσει η οικογένεια πριν από οποιονδήποτε ειδικό.
Βιβλιογραφία
- Gentile, D. A., Choo, H., Liau, A., Sim, T., Li, D., Fung, D., & Khoo, A. (2011). Pathological video game use among youths: A two-year longitudinal study. Pediatrics, 127(2), e319-e329.
- Petry, N. M., Rehbein, F., Gentile, D. A., Lemmens, J. S., Rumpf, H.-J., Mößle, T., Bischof, G., Tao, R., Fung, D. S. S., Borges, G., Auriacombe, M., González Ibáñez, A., Tam, P., & O’Brien, C. P. (2014). An international consensus for assessing internet gaming disorder using the new DSM-5 approach. Addiction, 109(9), 1399-1406.
- Przybylski, A. K., Weinstein, N., & Murayama, K. (2017). Internet gaming disorder: Investigating the clinical relevance of a new phenomenon. American Journal of Psychiatry, 174(3), 230-236.
- Stevens, M. W. R., Dorstyn, D., Delfabbro, P. H., & King, D. L. (2021). Global prevalence of gaming disorder: A systematic review and meta-analysis. Australian & New Zealand Journal of Psychiatry, 55(6), 553-568.




