Αυτοτραυματισμός είναι ο όρος που χρησιμοποιούμε όταν κάποιος προκαλεί σκόπιμα βλάβη στο σώμα του, χωρίς όμως πρόθεση να τερματίσει τη ζωή του. Στο ιατρείο, η πρώτη αντίδραση ενός γονιού μπροστά σε χαρακιές στο μπράτσο ενός εφήβου είναι σχεδόν πάντα η ίδια: τρόμος, ενοχή και η ερώτηση πώς δεν το κατάλαβε νωρίτερα.
Η σύγχυση αυτή είναι κατανοητή, γιατί η κοινή λογική συνδέει αυτόματα κάθε πληγή που προκαλεί κανείς στον εαυτό του με την επιθυμία θανάτου. Η κλινική εικόνα όμως είναι πιο σύνθετη. Ο μη αυτοκτονικός αυτοτραυματισμός, όπως τον ονομάζει η σύγχρονη ψυχιατρική βιβλιογραφία, αφορά συμπεριφορές όπως το κόψιμο, το κάψιμο ή το χτύπημα του δέρματος, που γίνονται για λόγους διαφορετικούς από την απόπειρα αυτοκτονίας.
Ο αυτοτραυματισμός δεν είναι πάντα απόπειρα αυτοκτονίας
Ο αυτοτραυματισμός είναι συμπεριφορά με δική της λογική, η οποία μπορεί να συνυπάρχει με αυτοκτονικό ιδεασμό αλλά δεν ταυτίζεται μαζί του (Nock, 2010). Αυτό δεν σημαίνει ότι πρόκειται για κάτι ακίνδυνο· σημαίνει ότι χρειάζεται διαφορετική κατανόηση από αυτή που εφαρμόζουμε σε μια απόπειρα αυτοκτονίας.
Στην κλινική πράξη, η διάκριση αυτή έχει πρακτική σημασία. Ένας έφηβος που κόβεται για να διαχειριστεί μια αφόρητη ένταση δεν βρίσκεται απαραίτητα στο ίδιο σημείο κινδύνου με κάποιον που σχεδιάζει να αφαιρέσει τη ζωή του. Ωστόσο, οι δύο καταστάσεις μοιράζονται κοινό έδαφος και η παρουσία αυτοτραυματισμού αυξάνει στατιστικά την πιθανότητα μελλοντικής αυτοκτονικής συμπεριφοράς, όπως έδειξε η ανασκόπηση των Hawton, Saunders και O’Connor (2012) για την εφηβική ηλικία.
Ποιες λειτουργίες εξυπηρετεί ο αυτοτραυματισμός
Ο ψυχολόγος E. David Klonsky, εξετάζοντας δεκάδες μελέτες πάνω στο θέμα, κατέληξε ότι η πιο συχνά αναφερόμενη λειτουργία του αυτοτραυματισμού είναι η ρύθμιση συναισθήματος: ο έφηβος αναφέρει ότι νιώθει πιο ήρεμος ή πιο ελαφρύς αμέσως μετά (Klonsky, 2007). Η πληγή γίνεται τρόπος να μεταφραστεί σε κάτι απτό ένα εσωτερικό χάος που δεν βρίσκει αλλιώς διέξοδο.
Υπάρχουν όμως και άλλες λειτουργίες που εντόπισαν οι Bentley, Nock και Barlow (2014) στο μοντέλο των τεσσάρων που πρότειναν: κάποιοι αυτοτραυματίζονται για να επικοινωνήσουν μια δυσκολία που δεν μπορούν να εκφράσουν με λόγια, άλλοι για να τιμωρήσουν τον εαυτό τους, άλλοι για να αισθανθούν κάτι όταν κυριαρχεί μια αίσθηση κενού ή γιατί νιώθουν αποσύνδεση από το σώμα.
Ο αυτοτραυματισμός λειτουργεί ενίοτε ως γλώσσα του σώματος για μια εσωτερική κατάσταση που ο άνθρωπος δεν έχει ακόμα βρει τον τρόπο να εκφράσει.
Αυτή η πολυμορφία εξηγεί πως η ερώτηση «γιατί το κάνεις αυτό» σπάνια φέρνει μια απάντηση που να ικανοποιεί τον γονιό ή τον θεραπευτή. Ο έφηβος δεν έχει, συνήθως, ούτε ο ίδιος καθαρή εικόνα του τι ακριβώς αναζητά μέσα από την πράξη, γιατί αυτή λειτουργεί σε ένα επίπεδο πιο σωματικό παρά λεκτικό.
Τι βοηθά πραγματικά έναν έφηβο ή έναν ενήλικα
Η πρώτη αντίδραση που βοηθά δεν είναι η τιμωρία ούτε η δραματοποίηση, αλλά μια ήρεμη περιέργεια για το τι συμβαίνει στη ζωή του ανθρώπου εκείνη την περίοδο. Οι εντάσεις στην οικογένεια, οι πιέσεις στο σχολείο, μια απώλεια ή μια σχέση που τραυματίζει μπορούν να λειτουργήσουν ως έδαφος πάνω στο οποίο φυτρώνει αυτή η συμπεριφορά.
Στην ψυχοθεραπεία, η διαλεκτική συμπεριφορική θεραπεία, που αναπτύχθηκε αρχικά για ανθρώπους με έντονη συναισθηματική αστάθεια, έχει τη μεγαλύτερη ερευνητική στήριξη για τη μείωση του αυτοτραυματισμού, καθώς διδάσκει συγκεκριμένες δεξιότητες ανοχής στη δυσφορία και ρύθμισης του συναισθήματος αντί να επικεντρώνεται μόνο στην εξάλειψη του συμπτώματος.
Εξίσου σημαντικό είναι να μη μείνει ο έφηβος (ή και ο ενήλικας) μόνος με την ντροπή που ακολουθεί κάθε επεισόδιο. Η ντροπή αυτή, αντί να λειτουργεί αποτρεπτικά, τείνει να τροφοδοτεί τον κύκλο, γιατί ο αυτοτραυματισμός γίνεται τότε τρόπος διαχείρισης και της ίδιας της ψυχικής επιβάρυνσης που προκάλεσε ο προηγούμενος αυτοτραυματισμός.
Οι γονείς και οι σύντροφοι δεν χρειάζεται να έχουν έτοιμη λύση. Χρειάζεται κυρίως να μπορούν να μείνουν παρόντες χωρίς πανικό, να αναζητήσουν εξειδικευμένη βοήθεια και να αφήσουν χώρο στον άνθρωπο απέναντί τους να μιλήσει, όποτε είναι έτοιμος, για όσα δεν έχει ακόμα καταφέρει να πει με λόγια.
Βιβλιογραφία
- Nock, M. K. (2010). Self-injury. Annual Review of Clinical Psychology, 6, 339-363.
- Klonsky, E. D. (2007). The functions of deliberate self-injury: A review of the evidence. Clinical Psychology Review, 27(2), 226-239.
- Hawton, K., Saunders, K. E., & O’Connor, R. C. (2012). Self-harm and suicide in adolescents. The Lancet, 379(9834), 2373-2382.
- Bentley, K. H., Nock, M. K., & Barlow, D. H. (2014). The four-function model of nonsuicidal self-injury. Clinical Psychological Science, 2(5), 638-656.
