Οι φοβίες αποτελούν ένα από τα πιο κατανοητά, αλλά ταυτόχρονα πιο παρεξηγημένα φαινόμενα της ψυχικής υγείας. Ένας άνθρωπος που αδυνατεί να μπει σε ανελκυστήρα, που αποφεύγει τα αεροπλάνα ή που τρέμει στη θέα μιας αράχνης δεν κάνει τίποτα παράλογο από τη σκοπιά του νευρικού του συστήματος. Ο εγκέφαλός του έχει μάθει να αντιδρά σε ένα ερέθισμα σαν να επρόκειτο για πραγματικό κίνδυνο, ακόμα κι όταν η λογική γνωρίζει πως δεν υπάρχει καμία απειλή.
Τι ακριβώς είναι μια φοβία και πότε ξεπερνά το φυσιολογικό
Ο φόβος μπροστά σε ένα πραγματικό ρίσκο είναι χρήσιμος. Προειδοποιεί, κινητοποιεί, προστατεύει. Η φοβία διαφέρει γιατί το επίπεδο της αντίδρασης δεν αντιστοιχεί στον πραγματικό κίνδυνο του ερεθίσματος. Ένας άνθρωπος με φοβία για τα σκυλιά μπορεί να βιώσει έντονη ταχυκαρδία και ανάγκη διαφυγής μπροστά σε ένα ήσυχο ζώο δεμένο με λουρί, σε απόσταση αρκετών μέτρων.
Το βασικό διαγνωστικό κριτήριο, σύμφωνα με το DSM-5, δεν είναι η ένταση του φόβου αλλά η δυσαναλογία του και η επίδραση που έχει στη λειτουργικότητα (American Psychiatric Association, 2013). Όταν κάποιος αλλάζει διαδρομή για να αποφύγει ένα γεφύρι, ή αρνείται μια δουλειά επειδή απαιτεί συχνά ταξίδια με αεροπλάνο, η φοβία έχει ήδη αρχίσει να καθορίζει αποφάσεις που θα έπρεπε να παίρνονται με άλλα κριτήρια.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν εμφανίζεται μια φοβία
Η νευροεπιστημονική έρευνα των τελευταίων δεκαετιών έχει χαρτογραφήσει με σχετική ακρίβεια τα κυκλώματα που εμπλέκονται στην απόκριση φόβου. Ο νευροεπιστήμονας Joseph LeDoux, σε ανασκόπηση που παραμένει σημείο αναφοράς, περιέγραψε πώς η αμυγδαλή λειτουργεί ως κομβικό σημείο επεξεργασίας απειλητικών ερεθισμάτων, ενεργοποιώντας αντιδράσεις πριν ακόμα ο φλοιός του εγκεφάλου προλάβει να αξιολογήσει λογικά την κατάσταση (LeDoux, 2000).
Αυτή η ταχύτητα έχει εξελικτικό νόημα. Ένας πρόγονός μας που πρόσεχε πρώτα και σκεφτόταν μετά είχε περισσότερες πιθανότητες επιβίωσης από κάποιον που στάθμιζε όλες τις λεπτομέρειες μπροστά σε ένα θηρίο. Το πρόβλημα είναι που το ίδιο σύστημα μπορεί να «κλειδώσει» πάνω σε ερεθίσματα εντελώς αναλογικά ασφαλή, μέσα από μια διαδικασία μάθησης που ονομάζεται εξαρτημένη μάθηση φόβου.
Η φοβία δεν είναι απόδειξη αδυναμίας χαρακτήρα, αλλά αποτύπωμα μιας μαθησιακής διαδικασίας που μπορεί, με τον σωστό τρόπο, να ξαναμάθει διαφορετικά.
Αξίζει να σημειωθεί πως η κατανόηση των βιολογικών μηχανισμών πίσω από ψυχιατρικά συμπτώματα εξελίσσεται συνεχώς σε όλο το φάσμα της ψυχιατρικής, από τις φοβίες μέχρι πολύ πιο σύνθετες καταστάσεις. Πρόσφατη μεγάλης κλίμακας ανάλυση δεδομένων σε ανθρώπους με ψύχωση εξέτασε διαφορές σε νευρομεταβολίτες ανάμεσα σε όσους ανταποκρίνονται και όσους δεν ανταποκρίνονται σε αντιψυχωσική αγωγή, δείχνοντας πόσο διαφορετικά μπορεί να λειτουργεί ο εγκέφαλος ανθρώπων με φαινομενικά όμοια διάγνωση. Το ίδιο ισχύει, σε μικρότερη κλίμακα, και για τις φοβίες, όπου η ένταση και η ανθεκτικότητα του συμπτώματος ποικίλλει σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Ποιες θεραπείες έχουν αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα
Η θεραπεία έκθεσης στο πλαίσιο της Γνωσιακής Συμπεριφορικής Ψυχοθεραπείας παραμένει η πιο τεκμηριωμένη προσέγγιση για τις ειδικές φοβίες. Ο Lars-Göran Öst, σε μελέτη που άνοιξε τον δρόμο για την ιδέα της συμπυκνωμένης θεραπείας, έδειξε ότι ακόμα και μία συνεδρία παρατεταμένης έκθεσης μπορεί να επιφέρει σημαντική βελτίωση σε ανθρώπους με ειδική φοβία, με αποτελέσματα που διατηρούνταν στην παρακολούθηση (Öst, 1989).
Νεότερη έρευνα έχει βελτιώσει το θεωρητικό πλαίσιο πίσω από την έκθεση. Η Michelle Craske και οι συνεργάτες της πρότειναν το μοντέλο της ανασταλτικής μάθησης, σύμφωνα με το οποίο ο στόχος της θεραπείας δεν είναι απλά η μείωση του άγχους μέσα στη συνεδρία, αλλά η δημιουργία νέων, ανταγωνιστικών μαθησιακών εμπειριών που αμφισβητούν την αρχική προσδοκία κινδύνου (Craske et al., 2014). Αυτό εξηγεί γιατί κάποιοι άνθρωποι υποτροπιάζουν παρότι είχαν αρχικά ανταποκριθεί καλά στη θεραπεία.
Στην κλινική πράξη, η δουλειά με έναν άνθρωπο που έχει φοβία δεν σταματά στην τεχνική της έκθεσης. Χρειάζεται προσεκτική διαχείριση του ρυθμού, γιατί η υπερβολική επιτάχυνση στην προσπάθειά του μπορεί να ενισχύσει την αποφυγή αντί να τη μειώσει. Ένας ασθενής που αναγκάζεται να αντιμετωπίσει απότομα τον χειρότερο φόβο του χωρίς προηγούμενη προετοιμασία, ενίοτε εγκαταλείπει τη θεραπεία πριν προχωρήσει.
Η φαρμακοθεραπεία έχει περιορισμένο ρόλο στις ειδικές και μεμονωμένες φοβίες, σε αντίθεση με άλλες αγχώδεις διαταραχές. Βενζοδιαζεπίνες ή άλλα ηρεμιστικά μπορεί να μειώσουν προσωρινά το άγχος, αλλά εμποδίζουν ακριβώς τη μαθησιακή διαδικασία που κάνει την έκθεση αποτελεσματική, καθυστερώντας τελικά την ανάκτηση λειτουργικότητας.
Η πρόγνωση για τις ειδικές φοβίες είναι από τις πιο ευνοϊκές στην ψυχιατρική, όταν ο άνθρωπος αναζητά βοήθεια. Αυτό όμως προϋποθέτει ότι κάποιος θα αναγνωρίσει πρώτα πως η αποφυγή δεν είναι λύση, αλλά ο μηχανισμός που διατηρεί το πρόβλημα ζωντανό, ανεξάρτητα από πόσο λογική φαίνεται η αποφυγή τη στιγμή που συμβαίνει.
Βιβλιογραφία
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.).
- Craske, M. G., Treanor, M., Conway, C. C., Zbozinek, T., & Vervliet, B. (2014). Maximizing exposure therapy: An inhibitory learning approach. Behaviour Research and Therapy, 58, 10-23.
- LeDoux, J. E. (2000). Emotion circuits in the brain. Annual Review of Neuroscience, 23, 155-184.
- Öst, L. G. (1989). One-session treatment for specific phobias. Behaviour Research and Therapy, 27(1), 1-7.
