Μια ανάσα πριν επιστρέψουν τα παιδιά στις σχολικές αίθουσες, σκέφτομαι ότι ο σχολικός εκφοβισμός ως θέμα διεγείρει, σχεδόν αυτόματα, μια δικαστική διάθεση μέσα μας. Μόλις ακούσουμε την ιστορία, χωρίζουμε αμέσως τους ρόλους: υπάρχει το παιδί που πλήγωσε και το παιδί που πληγώθηκε, ο ένοχος και το θύμα. Η ανάγκη για γρήγορη κατηγοριοποίηση δεν διαφέρει τόσο πολύ από όσα συμβαίνουν σε μια δικαστική αίθουσα όπου κρίνεται η ψυχική κατάσταση ενός κατηγορουμένου, με την κοινή γνώμη να έχει ήδη σχηματίσει ετυμηγορία πριν καν μιλήσει ο πρώτος μάρτυρας.
Σε ένα πρόσφατο άρθρο του Psychiatric Times για τις λεγόμενες δίκες λόγω παραφροσύνης, οι συγγραφείς περιγράφουν πώς η δημόσια γνώμη λειτουργεί ως ένα παράλληλο δικαστήριο, πιο γρήγορο και πολύ λιγότερο υπομονετικό από το νομικό σύστημα, που αγνοεί αποχρώσεις για χάρη μιας καθαρής αφήγησης καλού και κακού. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και στη σχολική αυλή, μόνο που εκεί οι δικαστές είναι γονείς, δάσκαλοι και μερικές φορές τα ίδια τα παιδιά.
Ο σχολικός εκφοβισμός δεν χωράει πάντα σε δύο ρόλους
Η κλινική εικόνα είναι πιο μπερδεμένη από όσο θα θέλαμε. Η έρευνα των Wolke και Lereya (2015), δημοσιευμένη στο Archives of Disease in Childhood, δείχνει ότι ένα σημαντικό ποσοστό παιδιών που εμπλέκονται σε περιστατικά εκφοβισμού δεν ανήκουν αποκλειστικά σε καμία από τις δύο κατηγορίες. Είναι οι λεγόμενοι bully-victims, παιδιά που εκφοβίζονται στο σπίτι ή σε μια παρέα και ξαναβγάζουν αυτή την ένταση σε κάποιον πιο αδύναμο αλλού.
Ένα παιδί μπορεί να δέχεται χλευασμό στο διάλειμμα και μια ώρα αργότερα να χλευάζει το μικρότερο αδέρφι του στο σπίτι. Δεν πρόκειται για υποκρισία, αλλά για έναν μηχανισμό διαχείρισης έντασης που το παιδί δεν έχει μάθει να ονομάζει, πόσο μάλλον να ελέγχει. Όταν το σχολείο αντιδρά μόνο τιμωρώντας τον φαινομενικό θύτη, είναι πραγματικά δυνατόν να αφήνει ανέγγιχτη την πληγή που προηγήθηκε σε ένα άλλο πλαίσιο.
Το παιδί που εκφοβίζει δεν είναι πάντα διαφορετικό από το παιδί που εκφοβίζεται, ενίοτε είναι το ίδιο παιδί, σε διαφορετική στιγμή της ημέρας του.
Αυτό δεν σημαίνει πως κάθε συμπεριφορά πρέπει να δικαιολογείται ή πως η ευθύνη διαλύεται μέσα σε ψυχολογικές εξηγήσεις. Ένα παιδί που πληγώνει άλλο παιδί χρειάζεται να κατανοήσει τις συνέπειες της πράξης του, με σαφήνεια και χωρίς ασάφειες. Η κατανόηση των αιτίων δεν καταργεί το όριο, το πλαισιώνει καλύτερα.
Τι δείχνουν οι μακροχρόνιες μελέτες παρακολούθησης
Η μελέτη των Copeland, Wolke, Angold και Costello (2013), που δημοσιεύτηκε στο JAMA Psychiatry και παρακολούθησε παιδιά μέχρι την ενήλικη ζωή τους, βρήκε ότι όσοι είχαν υπάρξει θύματα εκφοβισμού είχαν αυξημένο κίνδυνο για αγχώδεις διαταραχές και κατάθλιψη στην ενήλικη ζωή, ενώ οι bully-victims εμφάνιζαν τα πιο δυσμενή αποτελέσματα από όλες τις ομάδες, ακόμη και σε σύγκριση με όσους είχαν μόνο τον ρόλο του θύτη.
Πρόκειται για ευρήματα συσχέτισης, όχι απόδειξη αιτιότητας με τη στενή έννοια, καθώς άλλοι παράγοντες όπως το οικογενειακό περιβάλλον ή προϋπάρχουσες δυσκολίες μπορεί να επηρεάζουν και τα δύο σκέλη της εξίσωσης. Ωστόσο, το μέγεθος του δείγματος και η μακρά παρακολούθηση δίνουν στο εύρημα αρκετό βάρος ώστε να το λάβουμε σοβαρά υπόψη στην κλινική πράξη.
Η σύνδεση ανάμεσα σε εκφοβισμό και αυτοκτονικό ιδεασμό έχει επίσης μελετηθεί συστηματικά. Οι Klomek, Sourander και Gould (2010) ανασκόπησαν δεκάδες μελέτες και εντόπισαν σταθερή συσχέτιση ανάμεσα στην εμπλοκή σε εκφοβισμό, είτε ως θύμα είτε ως θύτης, και σε αυξημένο κίνδυνο αυτοκτονικών σκέψεων στην εφηβεία. Η συσχέτιση αυτή δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί που εκφοβίζεται θα φτάσει εκεί, αλλά υπενθυμίζει πόσο σοβαρά πρέπει να αντιμετωπίζεται κάθε σχετική αναφορά.
Τι μπορεί πραγματικά να αλλάξει σε επίπεδο σχολείου
Η μεγάλη μετα-ανάλυση των Ttofi και Farrington (2011) εξέτασε δεκάδες προγράμματα πρόληψης εκφοβισμού σε σχολεία διαφορετικών χωρών και κατέληξε ότι τα πιο αποτελεσματικά προγράμματα δεν στοχεύουν μόνο στο μεμονωμένο περιστατικό, αλλά αλλάζουν την κουλτούρα ολόκληρης της σχολικής μονάδας, με εμπλοκή γονέων, εκπαιδευτικών και μαθητών σε όλα τα επίπεδα.
Αυτό που φαίνεται να μετράει λιγότερο είναι η μεμονωμένη τιμωρητική αντίδραση προς ένα συγκεκριμένο παιδί μετά από ένα περιστατικό. Αυτό που μετράει περισσότερο είναι η σταθερή, καθημερινή επιτήρηση των σχέσεων μέσα στην τάξη και στην αυλή, καθώς και η δημιουργία ενός κλίματος όπου τα παιδιά νιώθουν ότι μπορούν να μιλήσουν πριν η κατάσταση επιδεινωθεί.
Οι γονείς, από την πλευρά τους, καλούνται συνήθως να διαχειριστούν κάτι δυσκολότερο από όσο φαίνεται στην αρχή. Δεν αρκεί να μάθουν ποιος έφταιξε. Χρειάζεται να κατανοήσουν τι συνέβαινε στο παιδί τους πριν εκείνο γίνει θύτης ή πριν υποστεί εκφοβισμό, ώστε η παρέμβαση να αγγίζει την αιτία και όχι μόνο το ορατό συμβάν.
Η δικαστική διάθεση που περιέγραφε το άρθρο για τις δίκες λόγω παραφροσύνης δεν είναι άσχετη με όσα συμβαίνουν σε μια σχολική κοινότητα μετά από ένα σοβαρό περιστατικό εκφοβισμού. Η ανάγκη να βρεθεί γρήγορα ο ένοχος καθησυχάζει, αλλά ενίοτε εμποδίζει την πιο αργή και πιο δύσκολη δουλειά της κατανόησης, εκείνης που θα μπορούσε πραγματικά να αλλάξει κάτι στην επόμενη φορά.
Βιβλιογραφία
- Copeland, W. E., Wolke, D., Angold, A., & Costello, E. J. (2013). Adult psychiatric outcomes of bullying and being bullied by peers in childhood and adolescence. JAMA Psychiatry, 70(4), 419-426.
- Klomek, A. B., Sourander, A., & Gould, M. (2010). The association of suicide and bullying in childhood to young adulthood: A review of cross-sectional and longitudinal research findings. Canadian Journal of Psychiatry, 55(5), 282-288.
- Ttofi, M. M., & Farrington, D. P. (2011). Effectiveness of school-based programs to reduce bullying: A systematic and meta-analytic review. Journal of Experimental Criminology, 7(1), 27-56.
- Wolke, D., & Lereya, S. T. (2015). Long-term effects of bullying. Archives of Disease in Childhood, 100(9), 879-885.
