ΔΕΠΥ ενηλίκων σημαίνει ότι τα συμπτώματα της διαταραχής ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας συνεχίζονται και μετά την εφηβεία και επηρεάζουν τη δουλειά, τις σχέσεις και την οργάνωση της καθημερινότητας. Πολλοί άνθρωποι φτάνουν στη διάγνωση στα τριάντα ή στα σαράντα τους και ψάχνουν εξηγήσεις αλλά και λύσεις. Μία από τις πιο συνηθισμένες ερωτήσεις αφορά τα συμπληρώματα διατροφής.
Πρόσφατα δημοσιεύτηκε μια διετής κλινική μελέτη για τα συμπληρώματα ιχθυελαίου και τον εγκέφαλο. Τα ωμέγα-3 έφτασαν πράγματι στον εγκέφαλο των συμμετεχόντων, όμως η μνήμη δεν βελτιώθηκε και η συρρίκνωση περιοχών που σχετίζονται με τη νόσο Alzheimer δεν περιορίστηκε. Η μελέτη δεν αφορούσε τη ΔΕΠΥ, αλλά υπενθυμίζει ότι η παρουσία μιας ουσίας στον εγκέφαλο δεν εγγυάται κλινικό όφελος.
Πώς εμφανίζεται η ΔΕΠΥ ενηλίκων στην καθημερινότητα
Στους ενήλικες η υπερκινητικότητα φαίνεται λιγότερο ως τρέξιμο και σκαρφάλωμα και περισσότερο ως εσωτερική ανησυχία, δυσκολία να μείνει κανείς ήρεμος σε μια σύσκεψη ή ανάγκη να έχει συνεχώς κάτι να κάνει. Η απροσεξία φαίνεται σε χαμένα κλειδιά, ξεχασμένα ραντεβού, λογαριασμούς που πληρώνονται την τελευταία στιγμή και εργασίες που μένουν στη μέση.
Μια φράση που ακούγεται αρκετές φορές στο γραφείο του ψυχιάτρου είναι «ξέρω τι πρέπει να κάνω, αλλά δεν μπορώ να το ξεκινήσω». Ακολουθούν συνήθως η αναβολή, η ενοχή και η πεποίθηση ότι ο άνθρωπος υστερεί σε θέληση, ενώ το πρόβλημα αφορά τη ρύθμιση της προσοχής και της εκκίνησης μιας εργασίας.
Σε μια παγκόσμια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση, οι Song και συνεργάτες (2021) υπολόγισαν ότι περίπου το 2,6% των ενηλίκων έχει ΔΕΠΥ που συνεχίζεται από την παιδική ηλικία. Το 6,8% έχει σήμερα συμπτώματα που πληρούν τα κριτήρια, ακόμη κι αν η έναρξη στην παιδική ηλικία δεν τεκμηριώνεται. Τα ποσοστά διέφεραν αρκετά ανάμεσα στις μελέτες, επειδή τα κριτήρια δεν ήταν ίδια.
Η διάγνωση βασίζεται σε κλινική συνέντευξη. Τα συμπτώματα πρέπει να υπάρχουν από την παιδική ηλικία, να εμφανίζονται σε περισσότερους από έναν χώρους, όπως η δουλειά και το σπίτι, και να προκαλούν πραγματική δυσκολία. Χρειάζεται επίσης έλεγχος για άγχος, κατάθλιψη, υπνική άπνοια και θυρεοειδικές διαταραχές, που μπορούν να δώσουν παρόμοια συμπτώματα ή να συνυπάρχουν με τη ΔΕΠΥ.
Η Παγκόσμια Ομοσπονδία ΔΕΠΥ συγκέντρωσε το 2021 σε μια δήλωση συναίνεσης 208 συμπεράσματα που στηρίζονται στην έρευνα. Οι Faraone και συνεργάτες καταλήγουν ότι η ΔΕΠΥ είναι έγκυρη διάγνωση, που συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο για άλλες ψυχικές διαταραχές, ατυχήματα και δυσκολίες στην εργασία. Πρόκειται για συσχετίσεις και όχι για απόδειξη ότι η ΔΕΠΥ προκαλεί από μόνη της καθεμία από αυτές.
Τι δείχνουν οι μελέτες για το ιχθυέλαιο
Τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα, κυρίως το EPA και το DHA, βρίσκονται στα λιπαρά ψάρια και στο ιχθυέλαιο. Ο εγκέφαλος τα χρησιμοποιεί στις μεμβράνες των νευρικών κυττάρων, και αυτό οδήγησε τους ερευνητές να εξετάσουν αν η λήψη τους βελτιώνει την προσοχή. Η ιδέα είναι εύλογη, αλλά μια εύλογη υπόθεση χρειάζεται δοκιμή.
Μια γνωστή μετα-ανάλυση για το θέμα είναι των Bloch και Qawasmi (2011). Συγκέντρωσε δέκα τυχαιοποιημένες μελέτες με περίπου 700 παιδιά και βρήκε μικρή αλλά στατιστικά σημαντική βελτίωση των συμπτωμάτων της ΔΕΠΥ. Το όφελος ήταν μεγαλύτερο όταν το συμπλήρωμα περιείχε περισσότερο EPA. Οι συμμετέχοντες ήταν όμως παιδιά και οι μελέτες διέφεραν αρκετά μεταξύ τους.
Για τους ενήλικες τα στοιχεία είναι πολύ λιγότερα. Δεν υπάρχει επαρκής τεκμηρίωση ώστε το ιχθυέλαιο να προταθεί ως θεραπεία της ΔΕΠΥ ενηλίκων, και ακόμη και στα παιδιά το όφελος που περιγράφεται είναι μικρότερο από εκείνο των φαρμάκων. Αυτό δεν αποκλείει ένα μικρό όφελος σε κάποιους ανθρώπους, αλλά δεν μπορούμε να το υποσχεθούμε.
Η διετής μελέτη που αναφέρθηκε στην αρχή προσθέτει ένα ακόμη στοιχείο. Το συμπλήρωμα έφτασε στον εγκέφαλο, αλλά η μνήμη δεν βελτιώθηκε. Οι ερευνητές υποθέτουν ότι η τροφή που περιέχει ωμέγα-3 μπορεί να προσφέρει οφέλη που η απομονωμένη ουσία δεν προσφέρει. Είναι υπόθεση και όχι αποδεδειγμένο συμπέρασμα, και αφορά τον πληθυσμό εκείνης της μελέτης.
Στην πράξη, η συμβουλή για ψάρι δύο φορές την εβδομάδα, που προτείνουν συνήθως οι διατροφικές οδηγίες για την υγεία της καρδιάς, έχει νόημα για τη γενική υγεία. Δεν αποτελεί όμως θεραπεία της ΔΕΠΥ και δεν πρέπει να αντικαθιστά τη διάγνωση ή την αγωγή.
Θεραπείες με τεκμηρίωση και πρακτικά βήματα
Μια ευρεία σύγκριση φαρμάκων για τη ΔΕΠΥ είναι η μετα-ανάλυση δικτύου των Cortese και συνεργατών (2018), που περιέλαβε παιδιά, εφήβους και ενήλικες. Στους ενήλικες, τα διεγερτικά φάρμακα και ιδιαίτερα οι αμφεταμίνες είχαν το πιο καθαρό όφελος στη μείωση των συμπτωμάτων. Οι μελέτες διαρκούσαν συνήθως λίγες εβδομάδες, επομένως τα μακροπρόθεσμα στοιχεία είναι περιορισμένα.
Η αγωγή αυτή χρειάζεται συνταγή και παρακολούθηση από γιατρό, επειδή τα διεγερτικά μπορούν να αυξήσουν την αρτηριακή πίεση και τον καρδιακό ρυθμό και να επηρεάσουν την όρεξη και τον ύπνο. Πριν ξεκινήσει η θεραπεία, ο γιατρός ρωτά για καρδιακά προβλήματα, εξαρτήσεις και άλλα φάρμακα που λαμβάνει ο ασθενής.
Η ψυχοθεραπεία έχει επίσης τεκμηρίωση. Οι Safren και συνεργάτες (2010) μελέτησαν 86 ενήλικες που λάμβαναν φάρμακα αλλά είχαν ακόμη συμπτώματα. Όσοι παρακολούθησαν 12 συνεδρίες γνωσιακής συμπεριφορικής θεραπείας βελτιώθηκαν περισσότερο, σύμφωνα με την εκτίμηση των κλινικών, από όσους έκαναν χαλάρωση με εκπαιδευτική υποστήριξη. Η μελέτη ήταν μικρή, γι’ αυτό τα ευρήματα χρειάζονται επιβεβαίωση.
Ένα συμπλήρωμα μπορεί να φτάσει στον εγκέφαλο χωρίς να αλλάξει την καθημερινότητα. Για τη ΔΕΠΥ ενηλίκων, η αξιολόγηση και η θεραπεία από ειδικό έχουν σαφώς καλύτερη τεκμηρίωση.
Στην καθημερινότητα προτείνονται απλές τεχνικές, που διδάσκονται και στη γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία. Ένα μόνο ημερολόγιο για όλες τις υποχρεώσεις βοηθά να μη χάνεται κάτι ανάμεσα σε πολλά σημειωματάρια και κινητά. Μια μεγάλη εργασία χωρίζεται σε βήματα δέκα με είκοσι λεπτών. Η σταθερή ώρα ύπνου μπορεί να διευκολύνει την προσοχή της επόμενης ημέρας.
Όποιος θέλει να δοκιμάσει ιχθυέλαιο καλό είναι να το συζητήσει πρώτα με τον γιατρό του, ιδίως αν λαμβάνει αντιπηκτικά. Ο στόχος πρέπει να είναι συγκεκριμένος, για παράδειγμα λιγότερες καθυστερήσεις στη δουλειά, και η εκτίμηση να γίνεται μετά από τρεις μήνες με γραπτές σημειώσεις και όχι με την εντύπωση της στιγμής.
Αρκετοί ενήλικες βρίσκουν εξήγηση για χρόνιες δυσκολίες μόνο όταν γίνει σωστή αξιολόγηση. Ένα συμπλήρωμα μπορεί να έχει θέση δίπλα στη θεραπεία, αλλά η σειρά των βημάτων έχει σημασία, και το πρώτο βήμα είναι η διάγνωση από ειδικό. Για το αν η διατροφή μπορεί να προσφέρει κάτι περισσότερο, η έρευνα δεν έχει ακόμη απαντήσει.
Βιβλιογραφία
- Bloch, M. H., & Qawasmi, A. (2011). Omega-3 fatty acid supplementation for the treatment of children with attention-deficit/hyperactivity disorder symptomatology: Systematic review and meta-analysis. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 50(10), 991–1000.
- Cortese, S., Adamo, N., Del Giovane, C., et al. (2018). Comparative efficacy and tolerability of medications for attention-deficit hyperactivity disorder in children, adolescents, and adults: A systematic review and network meta-analysis. The Lancet Psychiatry, 5(9), 727–738.
- Faraone, S. V., Banaschewski, T., Coghill, D., et al. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 evidence-based conclusions about the disorder. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 128, 789–818.
- Safren, S. A., Sprich, S. E., Mimiaga, M. J., et al. (2010). Cognitive behavioral therapy vs relaxation with educational support for medication-treated adults with ADHD and persistent symptoms: A randomized controlled trial. JAMA, 304(8), 875–880.
- Song, P., Zha, M., Yang, Q., Zhang, Y., Li, X., & Rudan, I. (2021). The prevalence of adult attention-deficit hyperactivity disorder: A global systematic review and meta-analysis. Journal of Global Health, 11, 04009.
