Διπολική διαταραχή λέγεται η κατάσταση στην οποία η διάθεση και η ενέργεια εναλλάσσονται ανάμεσα σε περιόδους μανίας ή υπομανίας, με έντονη ενεργητικότητα και μειωμένη ανάγκη για ύπνο, και σε περιόδους κατάθλιψης. Η φαρμακευτική αγωγή είναι το βασικό μέρος της θεραπείας. Πολλοί άνθρωποι όμως ρωτούν τι μπορούν να κάνουν και οι ίδιοι μέσα στην ημέρα τους.
Μια μελέτη του Πανεπιστημίου Binghamton σε περίπου 400 φοιτητές έδωσε μια αφορμή να το εξετάσουμε. Όσοι έτρωγαν πρωινό τακτικά, γυμνάζονταν, κοιμούνταν καλά και έπαιρναν ιχθυέλαιο είχαν μεγαλύτερη ψυχολογική ευελιξία, δηλαδή μεγαλύτερη ικανότητα να προσαρμόζονται σε στρεσογόνες καταστάσεις. Ο κακός ύπνος και οι ανθυγιεινές διατροφικές συνήθειες συνδέονταν με χαμηλότερη ευελιξία και ανθεκτικότητα.
Διπολική διαταραχή και ο ρόλος του ρυθμού της ημέρας
Ο οργανισμός ακολουθεί τον κιρκάδιο ρυθμό, έναν κύκλο περίπου είκοσι τεσσάρων ωρών που ρυθμίζει τον ύπνο, την όρεξη, τη θερμοκρασία του σώματος και την έκκριση ορμονών. Στη διπολική διαταραχή ο κύκλος αυτός φαίνεται να διαταράσσεται πιο εύκολα, και οι αλλαγές στον ύπνο εμφανίζονται πολύ νωρίς σε ένα νέο επεισόδιο.
Η Allison Harvey (2008), σε ανασκόπηση στο American Journal of Psychiatry, περιέγραψε τις διαταραχές του ύπνου ως κεντρικό χαρακτηριστικό της νόσου και όχι ως δευτερεύον σύμπτωμα. Στη μανία η ανάγκη για ύπνο μειώνεται, ενώ η στέρηση ύπνου μπορεί σε ορισμένους ανθρώπους να προκαλέσει επεισόδιο. Η σχέση λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις, γι’ αυτό δεν επιτρέπει απλές αιτιακές εξηγήσεις.
Η Ellen Frank και οι συνεργάτες της (2005) δοκίμασαν αυτή τη σκέψη σε μια τυχαιοποιημένη μελέτη με ανθρώπους με διπολική διαταραχή τύπου Ι. Η θεραπεία που εφάρμοσαν ονομάζεται διαπροσωπική θεραπεία και θεραπεία κοινωνικού ρυθμού. Διδάσκει να κρατά κανείς σταθερές ώρες στον ύπνο, στα γεύματα και στις βασικές δραστηριότητες της ημέρας.
Όσοι την ξεκίνησαν κατά τη φάση του επεισοδίου έμειναν περισσότερο χρόνο χωρίς νέο επεισόδιο. Αυτό συνδέθηκε με το ότι οι συνήθειές τους έγιναν πιο κανονικές. Η μελέτη δεν μπορεί να ξεχωρίσει πόσο οφείλεται στη ρουτίνα και πόσο στη συνολική φροντίδα που έλαβαν, όμως η κατεύθυνση των ευρημάτων είναι σαφής.
Τι δείχνει η μελέτη του Binghamton και τι δεν δείχνει
Οι συμμετέχοντες ήταν φοιτητές και όχι άνθρωποι με διπολική διαταραχή. Το εύρημα είναι συσχέτιση. Δεν αποδεικνύει ότι το πρωινό ή το ιχθυέλαιο προκαλούν ψυχολογική ευελιξία, γιατί ένας άνθρωπος με οργανωμένη ζωή και καλή διάθεση μπορεί να τα κάνει όλα αυτά μαζί. Δεν μπορούμε λοιπόν να το μεταφέρουμε αυτούσιο στη διπολική διαταραχή.
Συμφωνεί όμως με όσα γνωρίζουμε από την έρευνα στη διπολική διαταραχή, ότι ο ύπνος, τα γεύματα και η σωματική δραστηριότητα σχετίζονται με το πόσο καλά αντέχει κανείς το στρες. Το στρες, με τη σειρά του, είναι από τους παράγοντες που μπορούν να προκαλέσουν υποτροπή.
Για το ιχθυέλαιο χρειάζεται περισσότερη επιφύλαξη. Στη μετα-ανάλυση των Sarris και συνεργατών (2012) τα ωμέγα-3 βοήθησαν στη διπολική κατάθλιψη και όχι στη μανία, ενώ τα στοιχεία προέρχονταν από λίγες και μικρές μελέτες. Αν σκοπεύετε να τον πάρετε, είναι σωστό να το πείτε στον γιατρό σας. Σε καμία περίπτωση δεν αντικαθιστά τη θεραπεία.
Η κανονικότητα της ημέρας δεν υποκαθιστά τη φαρμακευτική αγωγή στη διπολική διαταραχή, αλλά τη στηρίζει.
Πρακτικές αλλαγές που μπορούν να δοκιμαστούν
Το πιο χρήσιμο πρώτο βήμα είναι μια σταθερή ώρα ξυπνήματος, ακόμη και τα Σαββατοκύριακα. Η ώρα που πηγαίνετε για ύπνο μπορεί να διαφέρει λίγο, όμως η σταθερή ώρα ξυπνήματος ρυθμίζει τον υπόλοιπο κύκλο της ημέρας. Οι περισσότεροι ενήλικες χρειάζονται περίπου επτά έως εννέα ώρες ύπνου.
Αν ο ύπνος περιοριστεί σε τρεις ή τέσσερις ώρες για αρκετές νύχτες και δεν υπάρχει κούραση, αξίζει να επικοινωνήσετε με τον ψυχίατρό σας. Η μειωμένη ανάγκη για ύπνο μπορεί να είναι από τα πρώτα σημάδια υπομανίας, και η έγκαιρη αντίδραση δίνει περιθώριο προσαρμογής της θεραπείας.
Το πρωινό μέσα στην πρώτη ή τη δεύτερη ώρα μετά το ξύπνημα, και τα υπόλοιπα γεύματα σε σχετικά σταθερές ώρες, βοηθούν να καθιερωθεί ρυθμός. Δεν υπάρχει ιδανικό μενού για τη διπολική διαταραχή. Σημασία έχει η κανονικότητα. Καλό είναι να περιορίζονται το αλκοόλ και η καφεΐνη το απόγευμα και το βράδυ, γιατί επηρεάζουν τον ύπνο.
Η σωματική άσκηση, για παράδειγμα τριάντα λεπτά περπάτημα τις περισσότερες ημέρες, βοηθά πολλούς ανθρώπους να κοιμούνται καλύτερα. Η έντονη προπόνηση αργά το βράδυ μπορεί να δυσκολέψει τον ύπνο. Χρήσιμο είναι επίσης ένα ημερολόγιο όπου σημειώνετε τη διάθεση, την ώρα του ύπνου και τα φάρμακα, ώστε ο γιατρός να βλέπει καθαρά τις αλλαγές.
Ταξίδια με αλλαγή ζώνης ώρας, νυχτερινές βάρδιες και εξεταστικές περίοδοι διαταράσσουν τον ρυθμό της ημέρας. Αξίζει να τα προγραμματίζετε νωρίτερα και να συζητάτε με τον γιατρό πώς θα προστατεύσετε τον ύπνο σας. Βοηθά και η ενημέρωση ενός μέλους της οικογένειας, που μπορεί να προσέξει εγκαίρως τυχόν αλλαγές.
Όταν ο ύπνος παραμένει προβληματικός ακόμη και σε περίοδο σταθερής διάθεσης, υπάρχει ειδική θεραπεία. Οι Harvey και συνεργάτες (2015) προσάρμοσαν τη γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία για την αϋπνία σε ανθρώπους με διπολική διαταραχή. Σε μια μικρή τυχαιοποιημένη πιλοτική μελέτη βρήκαν βελτίωση στον ύπνο, στη διάθεση και στη λειτουργικότητα. Χρειάζονται μεγαλύτερες μελέτες.
Οι κατευθυντήριες οδηγίες των CANMAT και ISBD (Yatham et al., 2018) προτείνουν τις ψυχολογικές παρεμβάσεις, όπως η ψυχοεκπαίδευση, η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία και η θεραπεία κοινωνικού ρυθμού, ως συμπλήρωμα της φαρμακευτικής αγωγής. Καμία αλλαγή στη ρουτίνα δεν δικαιολογεί διακοπή ή μείωση των φαρμάκων χωρίς τη γνώμη του θεράποντος γιατρού.
Αρκετοί άνθρωποι δυσκολεύονται με αυτή την κανονικότητα, γιατί η υπομανία μπορεί να φέρνει ευχάριστη ενέργεια και η σταθερή ώρα ύπνου φαίνεται περιοριστική. Αξίζει να το συζητήσετε ανοιχτά στη θεραπεία. Ένα ρεαλιστικό ξεκίνημα είναι μία μόνο αλλαγή, όπως η σταθερή ώρα ξυπνήματος, για δύο εβδομάδες, με σημειώσεις για το τι άλλαξε.
Βιβλιογραφία
- Frank, E., Kupfer, D. J., Thase, M. E., et al. (2005). Two-year outcomes for interpersonal and social rhythm therapy in individuals with bipolar I disorder. Archives of General Psychiatry, 62(9), 996-1004.
- Harvey, A. G. (2008). Sleep and circadian rhythms in bipolar disorder: Seeking synchrony, harmony, and regulation. American Journal of Psychiatry, 165(7), 820-829.
- Harvey, A. G., Soehner, A. M., Kaplan, K. A., et al. (2015). Treating insomnia improves mood state, sleep, and functioning in bipolar disorder: A pilot randomized controlled trial. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 83(3), 564-577.
- Sarris, J., Mischoulon, D., & Schweitzer, I. (2012). Omega-3 for bipolar disorder: Meta-analyses of use in mania and bipolar depression. Journal of Clinical Psychiatry, 73(1), 81-86.
- Yatham, L. N., Kennedy, S. H., Parikh, S. V., et al. (2018). Canadian Network for Mood and Anxiety Treatments (CANMAT) and International Society for Bipolar Disorders (ISBD) 2018 guidelines for the management of patients with bipolar disorder. Bipolar Disorders, 20(2), 97-170.
- ScienceDaily. (2026). The secret to handling stress better may start at breakfast. ScienceDaily.
