Εθισμός στο διαδίκτυο λέγεται η κατάσταση στην οποία η χρήση χάνει τον έλεγχό της και συνεχίζεται παρά τη ζημιά που προκαλεί στον ύπνο, στη δουλειά ή στις σχέσεις. Ο όρος ακούγεται σαφής, όμως οι ειδικοί δεν έχουν συμφωνήσει ακόμη σε έναν κοινό ορισμό. Αυτό μας υποχρεώνει να είμαστε προσεκτικοί με όσα λέμε.
Τι σημαίνει εθισμός στο διαδίκτυο και τι δεν έχει ακόμη αποδειχθεί
Η Kimberly Young (1998) ήταν από τις πρώτες που τον περιέγραψαν ως κλινικό πρόβλημα, χρησιμοποιώντας κριτήρια προσαρμοσμένα από τον παθολογικό τζόγο. Το DSM-5 δεν περιλαμβάνει γενική διάγνωση για το διαδίκτυο και αναφέρει τη διαταραχή διαδικτυακών παιχνιδιών ως κατάσταση που χρειάζεται περαιτέρω μελέτη. Η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας έχει συμπεριλάβει τη διαταραχή παιχνιδιών στην ICD-11.
Η διάκριση έχει πρακτική σημασία. Ένας φοιτητής που περνά δώδεκα ώρες την ημέρα στο διαδίκτυο επειδή δουλεύει και ένας που μένει ξύπνιος ως το πρωί και αποφεύγει μαθήματα και φίλους δεν έχουν το ίδιο πρόβλημα, ακόμη κι αν οι ώρες τους συμπίπτουν. Στη δεύτερη περίπτωση μετρούν ο έλεγχος και η βλάβη, όχι το ρολόι.
Για το πόσο διαδεδομένο είναι, οι Cheng και Li (2014) ανέλυσαν μελέτες από 31 χώρες και υπολόγισαν μέσο ποσοστό γύρω στο 6%, με μεγάλες διαφορές ανάμεσα στις περιοχές του κόσμου. Μέρος της διαφοράς οφείλεται σε πραγματικές συνθήκες, μέρος όμως στα ερωτηματολόγια και στους πληθυσμούς που επιλέχθηκαν. Ο αριθμός δείχνει τάξη μεγέθους και όχι ακριβή μέτρηση.
Στα διαδικτυακά παιχνίδια, ο Przybylski και οι συνεργάτες του (2017) μελέτησαν μεγάλα δείγματα από διάφορες χώρες. Κατέληξαν ότι μόνο μικρό μέρος των συμμετεχόντων πληροί τα προτεινόμενα κριτήρια και ότι οι επιπτώσεις στην υγεία και στη λειτουργικότητα ήταν σχετικά περιορισμένες. Το εύρημα δεν αναιρεί το πρόβλημα όσων το έχουν. Δείχνει ότι η μεγάλη χρήση και η χρήση που βλάπτει δεν ταυτίζονται.
Γιατί ο ίδιος ο άνθρωπος σπάνια το λέει
Στην ψυχιατρική γνωρίζουμε μια παρόμοια δυσκολία με τα φάρμακα. Αρκετοί άνθρωποι με σοβαρή ψυχική νόσο λένε ότι παίρνουν τη θεραπεία τους ενώ δεν την παίρνουν, και ο γιατρός το μαθαίνει αργά. Ένα άρθρο του Psychiatric Times για τη συγκαλυμμένη μη λήψη της αγωγής το θυμίζει: ο άνθρωπος αποσιωπά ό,τι περιμένει να του προκαλέσει επίπληξη.
Με το διαδίκτυο συμβαίνει το ίδιο. Ο έφηβος που ρωτιέται αν παίζει πολύ απαντά «όχι και τόσο». Ο ενήλικος που κοιτάζει το κινητό μέχρι τις τρεις το πρωί λέει ότι κοιμάται καλά. Δεν λένε πάντα ψέματα εν γνώσει τους. Ενίοτε υποτιμούν πραγματικά τον χρόνο, ενίοτε ντρέπονται, ενίοτε φοβούνται ότι θα χάσουν την πρόσβαση.
Γι’ αυτό οι ειδικοί ψάχνουν τις συνέπειες περισσότερο από τις ώρες. Προσοχή χρειάζονται η αδυναμία να μειωθεί η χρήση παρά τις προσπάθειες και η ανάγκη για όλο και περισσότερο χρόνο. Το ίδιο και ο θυμός όταν η σύνδεση διακόπτεται, η παραμέληση του ύπνου, της δουλειάς και των φίλων, και η συνέχιση παρά τα προβλήματα που έχουν ήδη φανεί.
Η εικόνα σπάνια εμφανίζεται μόνη της. Σε ανασκόπηση της βιβλιογραφίας, ο Ko και οι συνεργάτες (2012) βρήκαν συσχέτιση του εθισμού στο διαδίκτυο με κατάθλιψη, διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας, κοινωνικό άγχος και εχθρικότητα. Οι περισσότερες μελέτες όμως μετρούσαν τους ανθρώπους μία φορά, οπότε δεν ξέρουμε τι προηγείται. Μπορεί να συμβαίνουν και τα δύο, η κατάθλιψη να οδηγεί στην οθόνη και η οθόνη να χειροτερεύει την κατάθλιψη.
Στο ραντεβού ή στο σπίτι βοηθά να ρωτάμε συγκεκριμένα και χωρίς κατηγορία. Αντί για «τα χρησιμοποιείς πολύ;», ρωτάμε τι ώρα σταμάτησε χθες το βράδυ, τι άφησε ανολοκλήρωτο για να συνεχίσει και τι έγινε την τελευταία φορά που προσπάθησε να κάνει διάλειμμα. Έτσι απαντά πιο εύκολα ειλικρινά, γιατί δεν περιμένει να κριθεί.
Ο χρόνος που περνά κάποιος στο διαδίκτυο μετρά λιγότερο από όσα παραμελεί για να τον περάσει.
Τι βοηθά στη θεραπεία και στο σπίτι
Η καλύτερα μελετημένη προσέγγιση είναι η γνωσιακή συμπεριφορική ψυχοθεραπεία, δηλαδή η δουλειά πάνω στις σκέψεις και στις συνήθειες που διατηρούν τη χρήση. Σε μετα-ανάλυση, οι Winkler και συνεργάτες (2013) βρήκαν ότι οι θεραπείες αυτές μείωσαν τα συμπτώματα και τον χρόνο στο διαδίκτυο. Οι μελέτες όμως ήταν λίγες, μικρές και πολύ διαφορετικές μεταξύ τους, οπότε το αποτέλεσμα χρειάζεται επιβεβαίωση.
Στην πράξη, το πρώτο βήμα είναι συνήθως ο ύπνος. Οι συσκευές εκτός υπνοδωματίου τη νύχτα, μια σταθερή ώρα αποσύνδεσης και προγραμματισμένες δραστηριότητες χωρίς οθόνη κάνουν τη χρήση πιο ελεγχόμενη. Η απότομη αφαίρεση της συσκευής μπορεί να οδηγήσει σε σύγκρουση και σε πιο κρυφή χρήση, γι’ αυτό προτιμάται η σταδιακή συμφωνία.
Ο στόχος είναι συνήθως η μείωση και όχι η πλήρης αποχή. Το διαδίκτυο χρειάζεται για τη δουλειά, τις σπουδές και την επικοινωνία, και δεν μπορεί να αποφευχθεί όπως το αλκοόλ. Ένας ρεαλιστικός στόχος διατυπώνεται συγκεκριμένα, για παράδειγμα καμία σύνδεση μετά τις έντεκα το βράδυ, και αναθεωρείται κάθε εβδομάδα με βάση όσα έγιναν.
Οι γονείς και οι σύντροφοι βοηθούν περισσότερο όταν μιλούν για τα συγκεκριμένα προβλήματα που παρατήρησαν, όπως οι απουσίες από το σχολείο ή οι καθυστερήσεις στη δουλειά, και όχι για τον χαρακτήρα του ανθρώπου. Αν υπάρχουν στοιχεία κατάθλιψης, άγχους ή διαταραχής προσοχής, χρειάζονται και αυτά θεραπεία, αλλιώς η χρήση μπορεί να επανέρχεται.
Αξίζει να ζητηθεί βοήθεια από ψυχίατρο ή ψυχολόγο όταν η χρήση επηρεάζει τον ύπνο, τις σπουδές, την εργασία ή τις σχέσεις για αρκετές εβδομάδες. Το ίδιο ισχύει όταν συνοδεύεται από έντονη θλίψη ή σκέψεις αυτοκτονίας, οπότε η αξιολόγηση δεν πρέπει να περιμένει. Σε κάθε περίπτωση, όσα έχει αρχίσει να χάνει ο άνθρωπος λένε περισσότερα από τις ώρες, και τα λέει πιο εύκολα σε όποιον ρωτά με ενδιαφέρον παρά με καχυποψία.
Βιβλιογραφία
- Cheng, C., & Li, A. Y. (2014). Internet addiction prevalence and quality of (real) life: A meta-analysis of 31 nations across seven world regions. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 17(12), 755–760.
- Ko, C.-H., Yen, J.-Y., Yen, C.-F., Chen, C.-S., & Chen, C.-C. (2012). The association between Internet addiction and psychiatric disorder: A review of the literature. European Psychiatry, 27(1), 1–8.
- Przybylski, A. K., Weinstein, N., & Murayama, K. (2017). Internet gaming disorder: Investigating the clinical relevance of a new phenomenon. American Journal of Psychiatry, 174(3), 230–236.
- Winkler, A., Dörsing, B., Rief, W., Shen, Y., & Glombiewski, J. A. (2013). Treatment of internet addiction: A meta-analysis. Clinical Psychology Review, 33(2), 317–329.
- Young, K. S. (1998). Internet addiction: The emergence of a new clinical disorder. CyberPsychology & Behavior, 1(3), 237–244.
