Εφιάλτες βλέπουν σχεδόν όλοι κάποια φορά, ιδίως μετά από μια περίοδο έντονου στρες. Όταν όμως επαναλαμβάνονται, είναι πολύ ζωντανοί και ο άνθρωπος ξυπνά θυμούμενος τις λεπτομέρειες, μπορεί να πρόκειται για ξεχωριστή διαταραχή. Η διάγνωση αφορά εφιάλτες που προκαλούν σημαντική ταλαιπωρία ή επηρεάζουν τη λειτουργικότητα της ημέρας.
Μια γυναίκα μου είχε πει ότι δεν φοβόταν το ίδιο το όνειρο. Φοβόταν την ώρα που θα πήγαινε για ύπνο. Καθυστερούσε να ξαπλώσει, κοιμόταν λίγο και την επόμενη μέρα ήταν εξουθενωμένη και ευέξαπτη. Αυτή η αποφυγή του ύπνου είναι κατανοητή, αλλά πιθανότατα κρατά το πρόβλημα ζωντανό, γιατί ο κακός ύπνος ευνοεί νέους εφιάλτες.
Πότε οι εφιάλτες χρειάζονται αξιολόγηση
Ένας εφιάλτης μετά από πυρετό, έντονο άγχος ή ένα δυσάρεστο γεγονός συνήθως υποχωρεί από μόνος του. Αξίζει να ζητήσει κανείς βοήθεια όταν οι εφιάλτες έρχονται κάθε εβδομάδα, όταν οδηγούν σε αποφυγή του ύπνου ή όταν μετά το ξύπνημα ο άνθρωπος παραμένει αναστατωμένος για ώρες.
Οι εφιάλτες σχετίζονται με το μετατραυματικό στρες, την κατάθλιψη, το άγχος και την αϋπνία. Η σχέση είναι αμφίδρομη και δεν είναι πάντα σαφές τι προηγείται του τι. Ορισμένα φάρμακα, ανάμεσά τους κάποια για την αρτηριακή πίεση και αντικαταθλιπτικά, αλλά και η απότομη διακοπή αλκοόλ ή υπνωτικών μπορούν να τους πυροδοτήσουν.
Γι’ αυτό η αξιολόγηση ξεκινά με ερωτήσεις για το ιστορικό, τα φάρμακα, την κατανάλωση αλκοόλ και τυχόν τραυματικές εμπειρίες. Καμία αλλαγή στη φαρμακευτική αγωγή δεν γίνεται χωρίς τον γιατρό που την έχει συστήσει, ακόμη κι αν υποπτευόμαστε ότι ευθύνεται για τους εφιάλτες.
Οι θεραπείες με την πιο στέρεη τεκμηρίωση
Σε μια μετα-ανάλυση για τις ψυχολογικές παρεμβάσεις στους χρόνιους εφιάλτες, οι Hansen και συνεργάτες (2013) συνέκριναν διαφορετικές μεθόδους, κυρίως τη θεραπεία φαντασιακής πρόβας και τεχνικές έκθεσης. Οι παρεμβάσεις αυτές μείωσαν τον αριθμό των εφιαλτών και βελτίωσαν και άλλες πλευρές του ύπνου, με σχετικά καλά αποτελέσματα.
Η πιο γνωστή τυχαιοποιημένη μελέτη για τη φαντασιακή πρόβα είναι των Krakow και συνεργατών (2001). Συμμετείχαν 168 γυναίκες που είχαν επιζήσει σεξουαλικής βίας και είχαν μετατραυματικό στρες. Όσες έκαναν τη θεραπεία είδαν λιγότερους εφιάλτες, καλύτερο ύπνο και ηπιότερα συμπτώματα τραύματος σε σύγκριση με όσες περίμεναν στη λίστα αναμονής.
Στην πράξη, ο άνθρωπος γράφει τον εφιάλτη και αλλάζει όποιο σημείο θέλει, ακόμη και το τέλος. Έπειτα διαβάζει ή φαντάζεται τη νέα εκδοχή για λίγα λεπτά κάθε μέρα, όσο είναι ξύπνιος. Συνήθως ξεκινά με έναν εφιάλτη μέτριας έντασης και όχι με τον πιο τρομακτικό, ώστε η άσκηση να μένει ανεκτή.
Η θεραπεία αυτή συστήνεται ισχυρά στη θέση της Αμερικανικής Ακαδημίας Ιατρικής του Ύπνου για τη διαταραχή εφιαλτών στους ενήλικες (Morgenthaler et al., 2018). Η ίδια θέση αναφέρει ότι η πραζοσίνη, ένα φάρμακο για την πίεση, μπορεί να δοκιμαστεί σε εφιάλτες που συνδέονται με μετατραυματικό στρες.
Η εικόνα για την πραζοσίνη δεν είναι ομοιόμορφη. Στη μεγαλύτερη μελέτη που έγινε ως τώρα, με περίπου τριακόσιους βετεράνους, οι Raskind και συνεργάτες (2018) δεν βρήκαν καλύτερο αποτέλεσμα από το εικονικό φάρμακο στα ενοχλητικά όνειρα. Κάποιοι άνθρωποι πάντως ανταποκρίνονται, και αυτό το αποφασίζει ο γιατρός μαζί με τον ασθενή.
Ένας εφιάλτης που επαναλαμβάνεται και αλλάζει τον τρόπο που κοιμάται κανείς αξίζει αξιολόγηση και θεραπεία, ακόμη κι αν δεν υπάρχει άλλη διάγνωση.
Πού ταιριάζει η EMDR στους εφιάλτες
Η EMDR, δηλαδή η απευαισθητοποίηση και επανεπεξεργασία με κινήσεις των ματιών, είναι ψυχοθεραπεία που εφαρμόζεται κυρίως στο μετατραυματικό στρες. Ο θεραπευτής ζητά από τον άνθρωπο να φέρει στον νου μια ενοχλητική ανάμνηση, ενώ παράλληλα παρακολουθεί κινήσεις ή άλλα ρυθμικά ερεθίσματα. Στόχος είναι η ανάμνηση να προκαλεί λιγότερη φόρτιση.
Η ανάρτηση του National Elf Service που αποτέλεσε αφορμή για αυτό το κείμενο αναφέρει μια μελέτη όπου δέκα συνεδρίες EMDR μείωσαν συμπτώματα που αποδίδονται στη διαταραχή προσωπικότητας περισσότερο από τη λίστα αναμονής, ακόμη και χωρίς μετατραυματικό στρες. Το εύρημα ενδιαφέρει επειδή αφορά ανθρώπους με σύνθετες συναισθηματικές ανάγκες, που σπάνια εξετάζονται σε τέτοιες μελέτες.
Χρειάζεται όμως προσοχή. Η σύγκριση με λίστα αναμονής δείχνει ότι η θεραπεία κάνει περισσότερο καλό από το να μη γίνει τίποτα. Δεν δείχνει αν υπερέχει των καθιερωμένων θεραπειών, και αυτό ακριβώς το ερώτημα θέτει και η ανάρτηση. Επιπλέον, οι εφιάλτες δεν παρουσιάζονται ως ξεχωριστό αποτέλεσμα, άρα δεν μπορούμε να συμπεράνουμε ότι ισχύει το ίδιο γι’ αυτούς.
Στο μεταξύ, ορισμένα απλά βήματα βοηθούν όσο ο άνθρωπος περιμένει ραντεβού. Σταθερές ώρες ύπνου και αποφυγή αλκοόλ το βράδυ περιορίζουν τους παράγοντες που χειροτερεύουν τον ύπνο. Η σύντομη καταγραφή του εφιάλτη το πρωί δίνει στον θεραπευτή χρήσιμες πληροφορίες. Αν το περιεχόμενο συνδέεται με τραυματική εμπειρία, είναι προτιμότερο να το δουλέψει κανείς με ειδικό.
Μένει ανοιχτό αν η EMDR θα αποδειχθεί ισοδύναμη με τη θεραπεία φαντασιακής πρόβας ειδικά στους εφιάλτες. Μέχρι να υπάρξουν άμεσες συγκρίσεις, η επιλογή εξαρτάται από το ιστορικό, από την ύπαρξη τραύματος και από το τι είναι διαθέσιμο και αποδεκτό για τον κάθε άνθρωπο.
Βιβλιογραφία
- Hansen, K., Höfling, V., Kröner-Borowik, T., Stangier, U., & Steil, R. (2013). Efficacy of psychological interventions aiming to reduce chronic nightmares: A meta-analysis. Clinical Psychology Review, 33(1), 146–155.
- Krakow, B., Hollifield, M., Johnston, L., Koss, M., Schrader, R., Warner, T. D., et al. (2001). Imagery rehearsal therapy for chronic nightmares in sexual assault survivors with posttraumatic stress disorder: A randomized controlled trial. JAMA, 286(5), 537–545.
- Morgenthaler, T. I., Auerbach, S., Casey, K. R., Kristo, D., Maganti, R., Ramar, K., et al. (2018). Position paper for the treatment of nightmare disorder in adults: An American Academy of Sleep Medicine position paper. Journal of Clinical Sleep Medicine, 14(6), 1041–1055.
- Raskind, M. A., Peskind, E. R., Chow, B., Harris, C., Davis-Karim, A., Holmes, H. A., et al. (2018). Trial of prazosin for post-traumatic stress disorder in military veterans. New England Journal of Medicine, 378(6), 507–517.
- National Elf Service. (n.d.). Can brief EMDR (eye movement desensitisation and reprocessing) help people with complex emotional needs? National Elf Service.
