Η κνίδωση ξεκινά συνήθως απλά. Ένας άνθρωπος παρατηρεί στο δέρμα του κόκκινες, ανυψωμένες πλάκες που φαγουρίζουν έντονα και σε λίγες ώρες εξαφανίζονται, για να εμφανιστούν αλλού. Όταν το φαινόμενο επαναλαμβάνεται επί εβδομάδες, η πρώτη ερώτηση αφορά την αιτία και η δεύτερη το άγχος. Η σχέση του δέρματος με τον ψυχισμό υπάρχει, αλλά είναι πιο περίπλοκη απ’ όσο λέγεται.
Τι είναι η κνίδωση και πόσο διαρκεί
Η κνίδωση χαρακτηρίζεται από πομφούς, δηλαδή ανάγλυφες πλάκες με κοκκινωπό ή χλωμό χρώμα, και από φαγούρα. Σε αρκετούς ανθρώπους συνυπάρχει αγγειοοίδημα, ένα πρήξιμο στα εσωτερικά στρώματα του δέρματος, συνήθως στα χείλη ή γύρω από τα μάτια. Κάθε πομφός διαρκεί συνήθως λιγότερο από είκοσι τέσσερις ώρες, ενώ το αγγειοοίδημα μπορεί να κρατήσει έως και τρεις ημέρες.
Όταν τα συμπτώματα διαρκούν λιγότερο από έξι εβδομάδες, μιλάμε για οξεία κνίδωση, που συνδέεται κυρίως με λοιμώξεις, φάρμακα ή τροφές και συνήθως υποχωρεί από μόνη της. Αν συνεχίζονται πέρα από έξι εβδομάδες, η κνίδωση χαρακτηρίζεται χρόνια. Στη χρόνια αυθόρμητη μορφή οι πλάκες εμφανίζονται χωρίς εμφανή αιτία, ενώ στη χρόνια επαγόμενη προκαλούνται από ψύχος, πίεση, θερμότητα ή τριβή.
Στον πυρήνα του μηχανισμού βρίσκονται τα μαστοκύτταρα του δέρματος, που απελευθερώνουν ισταμίνη και άλλες ουσίες. Αυτές διαστέλλουν τα μικρά αγγεία, αφήνουν υγρό να περάσει στον ιστό και διεγείρουν τις νευρικές απολήξεις που προκαλούν φαγούρα. Σε μέρος των ανθρώπων με χρόνια αυθόρμητη κνίδωση βρίσκονται αυτοαντισώματα, γι’ αυτό η κατάσταση θεωρείται εν μέρει αυτοάνοση.
Η διεθνής κατευθυντήρια οδηγία που δημοσίευσαν οι Zuberbier και συνεργάτες (2022) προτείνει ως πρώτη επιλογή ένα αντιισταμινικό δεύτερης γενιάς, που δεν προκαλεί έντονη νύστα. Αν δεν επαρκεί, η δόση μπορεί να αυξηθεί έως και τέσσερις φορές υπό ιατρική καθοδήγηση. Για τις επίμονες περιπτώσεις υπάρχουν περαιτέρω θεραπείες, μεταξύ των οποίων η ομαλιζουμάμπη, που αποφασίζονται από ειδικό.
Άγχος, κατάθλιψη και ύπνος στη χρόνια κνίδωση
Σε μια συστηματική ανασκόπηση με μετα-ανάλυση, οι Konstantinou και Konstantinou (2019) συγκέντρωσαν μελέτες για ψυχιατρικά προβλήματα σε ανθρώπους με χρόνια κνίδωση. Οι διαταραχές της διάθεσης και το άγχος βρέθηκαν πιο διαδεδομένες σε αυτή την ομάδα απ’ ό,τι στον γενικό πληθυσμό. Οι μελέτες όμως διέφεραν σε ποιότητα και δεν επιτρέπουν να πούμε τι προηγείται και τι έπεται.
Μια γερμανική ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον Staubach (2006) εξέτασε την ποιότητα ζωής ανθρώπων με χρόνια κνίδωση. Διαπίστωσε ότι επιβαρυνόταν σε διαφορετικό βαθμό από άνθρωπο σε άνθρωπο και ότι ο βαθμός αυτός συνδεόταν με την ύπαρξη ψυχιατρικής διαταραχής. Αυτό εξηγεί γιατί δύο άνθρωποι με παρόμοιο εξάνθημα μπορεί να περιγράφουν εντελώς διαφορετική καθημερινότητα.
Ο ύπνος είναι το σημείο όπου τα δύο προβλήματα συναντιούνται πιο εύκολα. Η φαγούρα ενοχλεί αρκετές φορές τη νύχτα, και η φράση που ακούγεται στο ιατρείο είναι σχεδόν πάντα η ίδια: «Ξυπνάω στις τρεις, ξύνομαι, και μετά σκέφτομαι μόνο πότε θα ξαναβγούν». Ο διακοπτόμενος ύπνος μειώνει εύλογα την ανοχή στο στρες, αλλά αυτό παραμένει υπόθεση και όχι αποδεδειγμένος μηχανισμός.
Το άγχος μπορεί να επιδεινώνει την κνίδωση και η κνίδωση μπορεί να επιδεινώνει το άγχος. Τα δεδομένα που διαθέτουμε δεν επιτρέπουν να πούμε με βεβαιότητα ποιο από τα δύο προηγείται σε κάθε άνθρωπο.
Πολλοί άνθρωποι συνδέουν τις κρίσεις τους με περιόδους έντασης, όπως μια απώλεια, μια εξεταστική ή μια δύσκολη περίοδο στη δουλειά. Η σύνδεση είναι πιθανή, αλλά δύσκολα αποδεικνύεται, γιατί η κνίδωση έχει και άλλους εκλυτικούς παράγοντες. Επιπλέον, ο φόβος για την επόμενη κρίση αυξάνει από μόνος του την ένταση, και έτσι δημιουργείται ένας κύκλος που δυσκολεύει την εκτίμηση.
Τι προσθέτει η έρευνα για τον εγκέφαλο και τι κάνουμε στην πράξη
Η είδηση που αποτέλεσε αφορμή γι’ αυτό το κείμενο προέρχεται από άλλο πεδίο. Μια μελέτη περιπτώσεων και μαρτύρων στο JAMA Psychiatry διερεύνησε αλλαγές στη γονιδιακή έκφραση, το λεγόμενο μεταγράφωμα, στο ραχιαίο claustrum ανθρώπων με σχιζοφρένεια. Το claustrum είναι μια λεπτή στρώση φαιάς ουσίας κάτω από τον φλοιό, με εκτεταμένες συνδέσεις με πολλές περιοχές του εγκεφάλου.
Η μελέτη δεν αφορά την κνίδωση και δεν επιτρέπει κανένα συμπέρασμα για το δέρμα. Υπενθυμίζει όμως ότι ο εγκέφαλος μελετάται πλέον σε μοριακό επίπεδο και ότι τα ευρήματα αφορούν ομάδες ανθρώπων, όχι τον καθένα ξεχωριστά. Για την κνίδωση, ο ρόλος συγκεκριμένων εγκεφαλικών περιοχών δεν έχει τεκμηριωθεί και δεν υπάρχει λόγος να τον υποθέτουμε.
Στην πράξη, το πρώτο βήμα είναι η αξιολόγηση από γιατρό, συνήθως αλλεργιολόγο ή δερματολόγο, και η σωστή χρήση του αντιισταμινικού όπως έχει συνταγογραφηθεί. Βοηθά να καταγράφεται σε ένα ημερολόγιο πότε εμφανίζονται οι πλάκες, τι είχε προηγηθεί και πώς κοιμήθηκε ο άνθρωπος. Το δροσερό περιβάλλον και τα άνετα ρούχα μειώνουν την ενόχληση, ενώ το έντονο ξύσιμο ερεθίζει το δέρμα.
Αν η κνίδωση συνοδεύεται από διαρκή ανησυχία, πεσμένη διάθεση ή αϋπνία που επιμένει, αξίζει να συζητηθεί με τον γιατρό και με ειδικό ψυχικής υγείας. Δεν διαθέτουμε ισχυρές μελέτες που να δείχνουν ότι η ψυχοθεραπεία θεραπεύει την ίδια την κνίδωση. Η αντιμετώπιση του άγχους και της κατάθλιψης έχει όμως αξία από μόνη της, γιατί βελτιώνει τον ύπνο και την καθημερινή λειτουργικότητα.
Πρήξιμο στη γλώσσα ή στον λαιμό, δυσκολία στην αναπνοή, ζάλη ή λιποθυμική τάση μαζί με το εξάνθημα αποτελούν επείγουσα κατάσταση. Σε αυτή την περίπτωση χρειάζεται άμεση κλήση στο 166 ή στο 112. Για όλες τις υπόλοιπες περιπτώσεις, το ερώτημα ποιο προηγείται, το δέρμα ή ο ψυχισμός, μένει ανοιχτό, και στη θεραπεία τα δύο αντιμετωπίζονται μαζί.
Βιβλιογραφία
- Konstantinou, G. N., & Konstantinou, G. N. (2019). Psychiatric comorbidity in chronic urticaria patients: A systematic review and meta-analysis. Clinical and Translational Allergy, 9, 42.
- Staubach, P., Eckhardt-Henn, A., Dechene, M., Vonend, A., Metz, M., Magerl, M., Breuer, P., & Maurer, M. (2006). Quality of life in patients with chronic urticaria is differentially impaired and determined by psychiatric comorbidity. British Journal of Dermatology, 154(2), 294-298.
- Zuberbier, T., Abdul Latiff, A. H., Abuzakouk, M., Aquilina, S., Asero, R., Baker, D., et al. (2022). The international EAACI/GA²LEN/EuroGuiDerm/APAAACI guideline for the definition, classification, diagnosis, and management of urticaria. Allergy, 77(3), 734-766.
- Claustrum transcriptome alterations in schizophrenia. JAMA Psychiatry.
