Ο ναρκισσισμός δεν είναι απλώς η αγάπη για τον εαυτό. Είναι ένας τρόπος να υπάρχεις στον κόσμο που ξεκινά από μια αυτοαμφισβήτηση της αξίας σου. Όσο πιο έντονη γίνεται, τόσο πιο πολύ χρειάζεται ένας άλλος για να επιβεβαιώσει αυτό που δεν μπορείς να νιώσεις μόνος σου. Οι άνθρωποι με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας έχουν μέσα τους τεράστια ανασφάλεια, μολονότι δείχνουν σίγουροι για τον εαυτό τους.
Τι κρύβεται πίσω από τη μάσκα του ναρκισσισμού
Στο γραφείο μου έρχονται άνθρωποι που δεν καταλαβαίνουν γιατί οι σχέσεις τους καταρρέουν. Ένας άνδρας γύρω στα σαράντα, επιτυχημένος επαγγελματικά, μου περιέγραψε πώς κάθε φορά που η σύντροφός του ζητούσε λίγο χρόνο με τους φίλους της, ένιωθε ότι τον εγκαταλείπει. Δεν μπορούσε να το εκφράσει έτσι. Αντίθετα, θύμωνε και την κατηγορούσε ότι δεν αναγνωρίζει τις θυσίες του. Όταν τον ρώτησα τι ένιωθε εκείνη τη στιγμή, απάντησε: «Τίποτα». Αλλά τα χέρια του έτρεμαν.
Η ψυχανάλυση μιλάει για ένα «ψυχικό τραύμα» που συμβαίνει πολύ νωρίς στη ζωή. Όταν ένα παιδί δεν νιώθει ότι οι γονείς του το βλέπουν πραγματικά, αναπτύσσει έναν ψεύτικο εαυτό. Έναν εαυτό που δεν βασίζεται στην αυθεντική του εμπειρία, αλλά σε αυτό που πιστεύει ότι οι άλλοι θέλουν να δουν. Ο ναρκισσιστής δεν αγαπάει τον εαυτό του. Αγαπάει την εικόνα που έχει δημιουργήσει για να καλύψει το κενό.
Μια μελέτη του 2015 στο Journal of Personality Disorders έδειξε ότι οι άνθρωποι με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας έχουν μειωμένη δραστηριότητα στον προμετωπιαίο φλοιό, την περιοχή του εγκεφάλου που σχετίζεται με την ενσυναίσθηση και τη ρύθμιση των συναισθημάτων (Fan et al., 2015). Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορούν να νιώσουν. Σημαίνει ότι όταν νιώθουν, ο εγκέφαλός τους δυσκολεύεται να επεξεργαστεί το συναίσθημα χωρίς να το μετατρέψει σε απειλή.
Γιατί οι ναρκισσιστές δυσκολεύονται να αλλάξουν
Η ψυχοθεραπεία με ανθρώπους που έχουν ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας είναι μια διαδικασία γεμάτη αντιφάσεις. Από τη μία, θέλουν απεγνωσμένα να τους καταλάβουν οι θεραπευτές τους. Από την άλλη, κάθε προσπάθεια να προσεγγίσεις τον πραγματικό τους εαυτό τους τρομάζει. Είναι σαν να στέκεσαι μπροστά σε έναν καθρέφτη που αντανακλά μια εικόνα που δεν αντέχεις να δεις.
Ένας ασθενής μου, μετά από μήνες θεραπείας, παραδέχτηκε ότι φοβόταν πως αν σταματούσε να είναι τέλειος, θα εξαφανιζόταν από τη γη. Αυτή η σκέψη δεν ήταν λογική. Ήταν μια πρωτόγονη αγωνία, σαν αυτή που νιώθει ένα παιδί όταν η μητέρα του γυρίζει την πλάτη. Η θεραπεία δεν μπορεί να αλλάξει αυτή την αγωνία με ένα μαγικό τρόπο. Μπορεί όμως να βοηθήσει τον άνθρωπο να μάθει να την αντέχει χωρίς να τη συγκαλύπτει με θυμό ή περιφρόνηση.
Η μεγαλύτερη πρόκληση για έναν ναρκισσιστή δεν είναι να αγαπήσει τον εαυτό του, αλλά να αντέξει να τον δει όπως είναι
Πολλοί άνθρωποι με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας αναπτύσσουν κατάθλιψη όταν οι άμυνές τους καταρρέουν. Εν προκειμένω η αντικαταθλιπτική θεραπεία δεν θεραπεύει τον ναρκισσισμό, αλλά μπορεί να δώσει ένα παράθυρο ανακούφισης, ώστε να μπορέσει ο ασθενής να δουλέψει με τον θεραπευτή του σε βαθύτερα ζητήματα.
Πώς να μιλήσεις σε έναν ναρκισσιστή χωρίς να χαθείς
Η σχέση με έναν ναρκισσιστή μπορεί να είναι εξαντλητική. Δεν είναι μόνο ότι δεν ακούνε. Είναι ότι δεν μπορούν να ακούσουν χωρίς να νιώσουν ότι απειλούνται. Αν προσπαθήσεις να τους πεις πώς νιώθεις, μπορεί να το ερμηνεύσουν ως επίθεση. Αν προσπαθήσεις να θέσεις όρια, μπορεί να το δουν ως απόρριψη.
Το κλειδί είναι να μιλήσεις με τρόπο που δεν ενεργοποιεί τις άμυνές τους. Αντί να πεις «Πάντα με αγνοείς», πες «Νιώθω μόνος όταν δεν μιλάμε». Αντί να κατηγορήσεις, περιέγραψε. Οι ναρκισσιστές δεν ανταποκρίνονται καλά στις γενικεύσεις. Ανταποκρίνονται σε συγκεκριμένες, μη απειλητικές παρατηρήσεις.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να υποχωρήσεις. Οι υγιείς σχέσεις χρειάζονται αμοιβαιότητα. Αν ο άλλος δεν μπορεί να σου δώσει αυτό που χρειάζεσαι, ίσως πρέπει να αναρωτηθείς αν αυτή η σχέση είναι βιώσιμη. Ο ναρκισσισμός δεν είναι δικαιολογία για κακοποίηση. Είναι μια εξήγηση, όχι η άδεια για αυτό.
Βιβλιογραφία
- Fan, Y., Wonneberger, C., Enzi, B., de Greck, M., Ulrich, C., Tempelmann, C., … & Northoff, G. (2015). The narcissistic self and its psychological and neural correlates: An exploratory fMRI study. Psychiatry Research: Neuroimaging, 233(2), 264-271.
- Ronningstam, E. (2016). Narcissistic personality disorder: A clinical perspective. Journal of Psychiatric Research, 77, 108-116.
- Wilkinson, S. T., Ballard, E. D., Bloch, M. H., Mathew, S. J., Murrough, J. W., Feder, A., … & Sanacora, G. (2024). The effect of a single dose of intravenous ketamine on suicidal ideation: A systematic review and individual participant data meta-analysis. JAMA Psychiatry, 81(2), 150-158.
