Πώς ο εγκέφαλος μετατρέπει τον χρόνιο πόνο σε αφήγηση
Ο χρόνιος πόνος δεν είναι απλώς ένα σήμα που στέλνει το σώμα. Είναι μια ιστορία που γράφει ο εγκέφαλος, ξανά και ξανά, προσπαθώντας να δώσει νόημα σε μια εμπειρία που δεν εξαφανίζεται. Όταν ο πόνος επιμένει για μήνες ή χρόνια, ο εγκέφαλός μας σταματά να τον αντιμετωπίζει ως προειδοποίηση και αρχίζει να τον εντάσσει σε μια συνεχή αφήγηση. Αυτή η αφήγηση δεν περιορίζεται στην περιοχή που πονάει. Επεκτείνεται σε σκέψεις, συναισθήματα και συμπεριφορές, σαν να προσπαθεί να εξηγήσει γιατί ο πόνος υπάρχει και τι σημαίνει για εμάς.
Φανταστείτε έναν άνθρωπο που ζει με χρόνιο πόνο στην πλάτη. Αρχικά, ο πόνος μπορεί να είναι απλώς ένα ενοχλητικό τράβηγμα. Με τον καιρό, όμως, ο εγκέφαλός του αρχίζει να συνδέει τον πόνο με συγκεκριμένες καταστάσεις: την καρέκλα του γραφείου, την άσκηση, ακόμα και την ιδέα της κίνησης. Σιγά σιγά, ο πόνος δεν είναι πια μόνο ένα σωματικό σύμπτωμα. Γίνεται μια ιστορία που λέει: «Αν κινηθώ, θα πονέσω. Αν καθίσω πολύ, θα πονέσω. Αν σκεφτώ τον πόνο, θα επιδεινωθεί». Αυτή η ιστορία δεν είναι πλέον η περιγραφή της εμπειρίας. Είναι η ίδια η εμπειρία.
Οι νευροεπιστήμες έχουν δείξει ότι ο εγκέφαλος διαθέτει ειδικά κυκλώματα που μετατρέπουν τις εμπειρίες σε αφηγήσεις. Όταν ο πόνος γίνεται χρόνιος, αυτά τα κυκλώματα ενεργοποιούνται με τρόπο που διατηρεί την εμπειρία ζωντανή, ακόμα και όταν η αρχική αιτία έχει υποχωρήσει. Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Journal of Neuroscience έδειξε ότι σε ανθρώπους με χρόνιο πόνο, ο προμετωπιαίος φλοιός – η περιοχή που σχετίζεται με τον σχεδιασμό και την ερμηνεία – παραμένει υπερδραστήριος, σαν να προσπαθεί συνεχώς να βρει μια εξήγηση για κάτι που δεν εξηγείται εύκολα.
Ο χρόνιος πόνος δεν είναι απλώς μια σωματική αίσθηση. Είναι μια ιστορία που ο εγκέφαλός μας επαναλαμβάνει, προσπαθώντας να βρει νόημα σε κάτι που …δεν έχει νόημα.
Γιατί ο χρόνιος πόνος δεν είναι απλώς μία ιδέα «στο κεφάλι μας»
Η ιδέα ότι ο χρόνιος πόνος μπορεί να σχετίζεται με τον τρόπο που λειτουργεί ο εγκέφαλος είναι μάλλον παρεξηγήσιμη. Πολλοί άνθρωποι σκέφτονται: «Αν ο πόνος δεν είναι σωματικός, τότε είναι ψυχολογικός και άρα δεν είναι πραγματικός». Αυτή η σκέψη είναι εσφαλμένη σε δύο επίπεδα. Πρώτον, ο πόνος είναι πάντα πραγματικός, ακόμα και όταν δεν υπάρχει εμφανής σωματική βλάβη. Δεύτερον, ο εγκέφαλος δεν «φαντάζεται» τον πόνο. Τον δημιουργεί με τον ίδιο τρόπο που δημιουργεί κάθε άλλη αίσθηση.
Σκεφτείτε το εξής: όταν ακουμπάμε κάτι ζεστό, ο εγκέφαλός μας λαμβάνει σήματα από τα νεύρα του δέρματος και τα ερμηνεύει ως επώδυνα. Όταν ο πόνος γίνεται χρόνιος, τα σήματα από τα ίδια νεύρα μπορεί να μην προέρχονται πια από μια εξωτερική πηγή, αλλά ο εγκέφαλος συνεχίζει να τα ερμηνεύει με τον ίδιο τρόπο. Μάλιστα, σε ορισμένες περιπτώσεις, ο εγκέφαλος μπορεί να ενισχύει αυτά τα σήματα, σαν να προσπαθεί να προστατεύσει το σώμα από μια απειλή που δεν υπάρχει πια.
Μια έρευνα που δημοσιεύτηκε στο Nature Reviews Neuroscience περιέγραψε πώς ο εγκέφαλος ανθρώπων με χρόνιο πόνο αναδιοργανώνεται με τρόπο που διατηρεί την εμπειρία του πόνου ζωντανή. Οι ερευνητές παρατήρησαν ότι περιοχές όπως ο θάλαμος και ο προμετωπιαίος φλοιός – που συνήθως επεξεργάζονται αισθητηριακά σήματα και συναισθήματα – αρχίζουν να συνεργάζονται με τρόπο που ενισχύει την αίσθηση του πόνου. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο πόνος είναι «φανταστικός». Σημαίνει ότι ο εγκέφαλος έχει μάθει να τον παράγει με τρόπο που δεν εξυπηρετεί πια την αρχική του λειτουργία, δηλαδή την προστασία του οργανισμού.
Πώς μπορούμε να αλλάξουμε την ιστορία του χρόνιου πόνου
Αν ο χρόνιος πόνος είναι μια ιστορία που γράφει ο εγκέφαλος, μήπως μπορούμε να την αλλάξουμε; Η απάντηση δεν είναι απλή, αλλά υπάρχουν ενδείξεις ότι ο τρόπος που σκεφτόμαστε και αντιδρούμε στον πόνο μπορεί να επηρεάσει την εμπειρία του. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο πόνος θα εξαφανιστεί με μια θετική σκέψη. Σημαίνει ότι μπορούμε να προσπαθήσουμε να μην ενισχύουμε την ιστορία που τον διατηρεί ζωντανό.
Μια προσέγγιση που έχει δείξει αποτελέσματα είναι η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία για τον χρόνιο πόνο. Σε αυτήν, ο θεραπευτής βοηθά τον άνθρωπο να αναγνωρίσει τις σκέψεις και τις συμπεριφορές που ενισχύουν τον πόνο. Για παράδειγμα, αν κάποιος αποφεύγει κάθε κίνηση από φόβο ότι θα πονέσει, ο εγκέφαλός του μαθαίνει ότι η κίνηση είναι επικίνδυνη. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερη ευαισθησία στον πόνο. Αντίθετα, αν ο άνθρωπος μάθει να κινείται σταδιακά και να ανέχεται τον πόνο χωρίς να τον φοβάται, ο εγκέφαλος μπορεί να αρχίσει να ξαναγράφει την ιστορία.
Μια άλλη προσέγγιση είναι η ενσυνειδητότητα. Σε μελέτες που δημοσιεύτηκαν στο Journal of Pain, οι συμμετέχοντες που εξασκήθηκαν στην ενσυνειδητότητα ανέφεραν μείωση στην ένταση του πόνου και βελτίωση στην ποιότητα ζωής. Η ενσυνειδητότητα δεν εξαλείφει τον πόνο, αλλά βοηθά τον άνθρωπο να τον παρατηρεί χωρίς να τον ενισχύει με φόβο ή αντίσταση. Είναι σαν να μαθαίνουμε να διαβάζουμε την ιστορία του πόνου χωρίς να την πιστεύουμε απόλυτα.
Τέλος, η σωματική δραστηριότητα – όταν γίνεται με προσοχή και καθοδήγηση – μπορεί να βοηθήσει τον εγκέφαλο να ξαναμάθει ότι η κίνηση δεν συνιστά απειλή. Μια συστηματική ανασκόπηση που δημοσιεύτηκε στο Cochrane Database of Systematic Reviews έδειξε ότι η άσκηση μπορεί να μειώσει τον χρόνιο πόνο σε ορισμένες περιπτώσεις, όχι επειδή «θεραπεύει» τη σωματική αιτία, αλλά επειδή αλλάζει τον τρόπο που ο εγκέφαλος ερμηνεύει τα σήματα του σώματος.
Βιβλιογραφία
- Apkarian, A. V., Baliki, M. N., & Geha, P. Y. (2009). Towards a theory of chronic pain. Trends in Neurosciences, 32(1), 37-46.
- Cherkin, D. C., Sherman, K. J., Balderson, B. H., et al. (2016). Effect of mindfulness-based stress reduction vs cognitive behavioral therapy or usual care on back pain and functional limitations in adults with chronic low back pain. JAMA, 315(12), 1240-1249.
- Geneen, L. J., Moore, R. A., Clarke, C., et al. (2017). Physical activity and exercise for chronic pain in adults: An overview of Cochrane Reviews. Cochrane Database of Systematic Reviews, 4.
- Moseley, G. L., & Butler, D. S. (2015). Fifteen years of explaining pain: The past, present, and future. Journal of Pain, 16(9), 807-813.
- Wiech, K., Ploner, M., & Tracey, I. (2008). Neurocognitive aspects of pain perception. Trends in Cognitive Sciences, 12(8), 306-313.
