Το άγχος έχει μια παράξενη ιδιότητα: το γνωρίζουμε όλοι, όμως σπάνια ξέρουμε με ακρίβεια πότε ξεπερνάει το όριο της φυσιολογικής ανησυχίας και γίνεται κάτι που χρειάζεται ιατρική ή ψυχοθεραπευτική παρέμβαση. Ένας άνθρωπος μπορεί να ζει χρόνια με ένα υπόστρωμα έντασης που τον κάνει να νιώθει διαρκώς σε επιφυλακή, χωρίς να το ονομάσει ποτέ πρόβλημα, απλώς τρόπο ζωής.
Η κλινική εικόνα του άγχους δεν είναι πάντα θορυβώδης. Πολλές φορές εμφανίζεται ως δυσκολία συγκέντρωσης, μυϊκή ένταση στον αυχένα, μια τάση να ελέγχει κανείς επαναλαμβανόμενα το κινητό του ή να αναβάλλει αποφάσεις από φόβο μήπως κάνει λάθος. Ο Bandelow και η Michaelis (2015), σε ανασκόπηση της επιδημιολογίας των αγχωδών διαταραχών, σημειώνουν ότι πρόκειται για την πιο διαδεδομένη κατηγορία ψυχιατρικών διαταραχών παγκοσμίως, με ποσοστά επίπτωσης που στις δυτικές κοινωνίες αγγίζουν έως και το τριάντα τοις εκατό του πληθυσμού σε κάποια φάση της ζωής.
Το άγχος που δεν υποχωρεί με την ανάπαυση
Υπάρχει μια διαφορά ουσίας ανάμεσα στο άγχος πριν από μια εξέταση ή μια δύσκολη συνάντηση και σε εκείνο που παραμένει ακόμα και όταν η αφορμή έχει περάσει. Το πρώτο έχει λειτουργία, μας προετοιμάζει, μας κάνει προσεκτικούς. Το δεύτερο λειτουργεί σαν φόντο μόνιμο, ανεξάρτητο από το τι συμβαίνει γύρω μας.
Στην έρευνα του Kessler και των συνεργατών του (2005), βασισμένη στο National Comorbidity Survey Replication, φαίνεται ότι οι αγχώδεις διαταραχές έχουν συνήθως πρώιμη έναρξη, ενίοτε από την εφηβεία, και τείνουν να παραμένουν χρόνιες αν δεν αντιμετωπιστούν εγκαίρως. Αυτό σημαίνει ότι η καθυστέρηση στην αναζήτηση βοήθειας δεν είναι ουδέτερη επιλογή· έχει κόστος που συσσωρεύεται.
Σε ορισμένους ανθρώπους το άγχος δεν παραμένει σταθερό αλλά κλιμακώνεται, ιδίως όταν συνυπάρχουν παράγοντες όπως η απομόνωση, η οικονομική πίεση ή ένα ιστορικό τραύματος. Σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να εμφανιστούν κρίσεις πανικού, αϋπνία επίμονη ή, στις πιο σοβαρές μορφές, σκέψεις απόγνωσης που χρειάζονται άμεση κλινική αξιολόγηση.
Ο ρόλος των υπηρεσιών κρίσης και γιατί η πρόσβαση έχει σημασία
Τα τελευταία χρόνια στις Ηνωμένες Πολιτείες παρατηρείται μια σημαντική αύξηση της κρατικής χρηματοδότησης για υπηρεσίες πρόληψης αυτοκτονιών και για γραμμές κρίσης, με στόχο να μειωθεί η απόσταση ανάμεσα στη στιγμή που κάποιος αναγνωρίζει ότι δεν αντέχει άλλο και στη στιγμή που μιλάει με κάποιον ειδικευμένο άνθρωπο. Αυτή η επένδυση δεν αφορά μόνο τις σοβαρότερες περιπτώσεις· αφορά και το πλέγμα του χρόνιου άγχους που συχνά προηγείται.
Το άγχος που παραμένει χωρίς αντιμετώπιση για χρόνια δεν εξαφανίζεται από μόνο του, αλλάζει απλώς μορφή, και ενίοτε εξελίσσεται σε κατάθλιψη ή σε κρίσεις που ξεπερνούν τις αντοχές του ανθρώπου που τις βιώνει.
Η ύπαρξη μιας γραμμής βοήθειας διαθέσιμης όλο το εικοσιτετράωρο δεν λύνει από μόνη της το πρόβλημα, όμως λειτουργεί ως ένα πρώτο σημείο επαφής όπου κάποιος μπορεί να μιλήσει πριν η κατάσταση οξυνθεί. Στην Ελλάδα, αντίστοιχο ρόλο παίζει η γραμμή ψυχοκοινωνικής στήριξης 1018, αν και η στελέχωση και η γνωστότητά της απέχουν ακόμα από το αμερικανικό μοντέλο χρηματοδότησης.
Τι μπορεί να κάνει κανείς πριν φτάσει στο σημείο της κρίσης
Η αντιμετώπιση του άγχους δεν χρειάζεται πάντα φαρμακευτική αγωγή, αν και σε ορισμένες περιπτώσεις αυτή είναι απαραίτητη. Η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία παραμένει, σύμφωνα με τη μετα-ανάλυση των Hofmann και συνεργατών (2012), μία από τις πιο τεκμηριωμένες προσεγγίσεις για τις αγχώδεις διαταραχές, με σταθερά ευρήματα αποτελεσματικότητας σε διαφορετικούς πληθυσμούς και πλαίσια.
Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι κάποιος μπορεί να μάθει να αναγνωρίζει τις σκέψεις που τροφοδοτούν το άγχος του, αντί να τις θεωρεί αυτονόητη αλήθεια. Ένας άνθρωπος που πιστεύει ότι κάθε καθυστέρηση σε ένα μήνυμα σημαίνει ότι κάτι πήγε στραβά, μπορεί σταδιακά να εξετάσει αυτή την παραδοχή και να τη διαφοροποιήσει από το γεγονός.
Εξίσου σημαντικό είναι να μην περιμένει κανείς να φτάσει σε οριακό σημείο για να ζητήσει βοήθεια. Η πρώτη συζήτηση με έναν γιατρό ή ψυχοθεραπευτή δεν χρειάζεται να συνοδεύεται από κρίση, αρκεί η παρατήρηση ότι κάτι δεν λειτουργεί όπως πριν, ότι η ένταση έχει γίνει μόνιμη συνοδοιπόρος της καθημερινότητας.
Η αύξηση των κρατικών πόρων για υπηρεσίες κρίσης δείχνει μια αλλαγή κατεύθυνσης στον τρόπο που οι πολιτείες αντιμετωπίζουν το ψυχικό άγχος ως δημόσιο ζήτημα και όχι μόνο ως ιδιωτική δυσκολία. Το ερώτημα που παραμένει ανοιχτό είναι αν αυτές οι υπηρεσίες θα φτάσουν εγκαίρως σε όσους τις χρειάζονται πριν η ανάγκη γίνει επείγουσα.
Βιβλιογραφία
- Bandelow, B., & Michaelis, S. (2015). Epidemiology of anxiety disorders in the 21st century. Dialogues in Clinical Neuroscience, 17(3), 327-335.
- Kessler, R. C., Berglund, P., Demler, O., Jin, R., Merikangas, K. R., & Walters, E. E. (2005). Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Archives of General Psychiatry, 62(6), 593-602.
- Hofmann, S. G., Asnaani, A., Vonk, I. J. J., Sawyer, A. T., & Fang, A. (2012). The efficacy of cognitive behavioral therapy: A review of meta-analyses. Cognitive Therapy and Research, 36(5), 427-440.
- Psychiatric Times. (2024). State funding for suicide prevention and crisis services climbs sharply from 2021 to 2026. Psychiatric Times.
