Η ψηφιακή εξουθένωση δεν είναι μια διάγνωση με σαφή όρια, αλλά μια κατάσταση που περιγράφουν ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι στο ιατρείο. Λένε ότι νιώθουν κουρασμένοι χωρίς σωματική αιτία, ότι δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν, ότι το κινητό τους προκαλεί ένα ελαφρύ άγχος ακόμα και όταν δεν χτυπάει. Η εικόνα αυτή επαναλαμβάνεται τόσο συχνά, ώστε αξίζει να την εξετάσουμε προσεκτικά.
Τι εννοούμε όταν μιλάμε για ψηφιακή εξουθένωση
Ο όρος αναφέρεται στην ψυχική και γνωστική κόπωση που προκύπτει από την παρατεταμένη και χωρίς διάλειμμα χρήση ψηφιακών συσκευών, ειδικά όταν συνοδεύεται από την υποχρέωση να είμαστε συνεχώς διαθέσιμοι. Δεν πρόκειται για κούραση των ματιών μόνο, αλλά για μια πιο γενική εξάντληση της ικανότητάς μας να επεξεργαζόμαστε πληροφορίες και να ρυθμίζουμε το συναίσθημά μας.
Η κατάσταση αυτή μοιάζει σε αρκετά σημεία με την επαγγελματική εξουθένωση, την οποία ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας περιέγραψε στο ICD-11 ως αποτέλεσμα χρόνιου εργασιακού άγχους που δεν έχουμε διαχειριστεί επαρκώς. Η διαφορά είναι ότι η πηγή της κόπωσης εδώ δεν είναι μόνο η δουλειά, αλλά η ίδια η ροή των ειδοποιήσεων, των μηνυμάτων και των οθονών που δεν σταματούν ποτέ εντελώς.
Πώς η τεχνολογία επιβαρύνει το νευρικό μας σύστημα
Οι ερευνήτριες Salanova, Llorens και Cifre μελέτησαν το φαινόμενο που ονόμασαν τεχνοστρές, δηλαδή το άγχος που προκαλεί η αλληλεπίδραση με τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνίας. Στη μελέτη τους, δημοσιευμένη στο International Journal of Psychology το 2013, περιέγραψαν πώς η αίσθηση ότι πρέπει να ανταποκρινόμαστε αδιάκοπα σε ψηφιακά ερεθίσματα οδηγεί σε κόπωση, ευερεθιστότητα και μειωμένη αίσθηση αποτελεσματικότητας.
Ένα δεύτερο κομμάτι του παζλ αφορά τα κοινωνικά δίκτυα συγκεκριμένα. Οι Oberst και συνεργάτες, σε έρευνα με εφήβους που δημοσιεύτηκε στο Journal of Adolescence το 2017, βρήκαν ότι η υπερβολική χρήση κοινωνικών δικτύων σχετίζεται με αρνητικές ψυχολογικές συνέπειες κυρίως μέσω του φόβου ότι θα χάσουμε κάτι σημαντικό, του γνωστού fear of missing out. Αυτός ο φόβος κρατάει τον νου σε μια κατάσταση διαρκούς επαγρύπνησης, ακόμα και όταν το σώμα ξεκουράζεται.
Η εξάντληση δεν προέρχεται μόνο από τον όγκο των πληροφοριών, αλλά από την αίσθηση ότι δεν επιτρέπεται ποτέ να αποσυνδεθούμε πλήρως.
Στο ιατρείο, αυτό μεταφράζεται σε ανθρώπους που κοιμούνται με το κινητό δίπλα στο μαξιλάρι και ξυπνούν τη νύχτα για να ελέγξουν μηνύματα που δεν χρειάζονταν άμεση απάντηση. Η συνήθεια αυτή δεν είναι απλώς κακή διαχείριση χρόνου. Αντανακλά μια πραγματική δυσκολία του νευρικού συστήματος να καταλάβει πότε επιτρέπεται να χαλαρώσει.
Τι μπορεί πραγματικά να βοηθήσει
Η πρώτη πρακτική αλλαγή που προτείνω σε ανθρώπους με έντονα συμπτώματα ψηφιακής εξουθένωσης είναι ο καθορισμός σαφών ωρών χωρίς οθόνη, ιδιαίτερα το πρωί και πριν τον ύπνο. Δεν πρόκειται για πλήρη αποχή από την τεχνολογία, κάτι που για τους περισσότερους δεν είναι ρεαλιστικό, αλλά για συγκεκριμένα χρονικά παράθυρα προστασίας.
Δεύτερο σημείο είναι η απενεργοποίηση των ειδοποιήσεων που δεν εξυπηρετούν πραγματική ανάγκη. Κάθε ειδοποίηση λειτουργεί ως μικρό ερέθισμα που ζητά προσοχή, και η αθροιστική τους επίδραση στη διάρκεια της ημέρας είναι μεγαλύτερη από όσο συνήθως αντιλαμβανόμαστε. Ο περιορισμός τους μειώνει σταδιακά την ένταση της εγρήγορσης.
Τρίτο, αξίζει να παρατηρήσουμε πότε χρησιμοποιούμε το κινητό από πραγματική ανάγκη και πότε από αυτόματη κίνηση του χεριού, χωρίς σκέψη. Η Brailovskaia και ο Margraf, σε σειρά ερευνών για τη σχέση κοινωνικών δικτύων και ψυχικής ευεξίας, έχουν επισημάνει ότι η αυτόματη, μη σκόπιμη χρήση σχετίζεται πιο έντονα με συμπτώματα κόπωσης και άγχους απ’ ό,τι η σκόπιμη και περιορισμένη χρήση.
Τέλος, η αποκατάσταση χρειάζεται και κάτι λιγότερο τεχνικό, μια αναθεώρηση του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη διαθεσιμότητά μας προς τους άλλους. Πολλοί άνθρωποι νιώθουν ενοχή αν δεν απαντήσουν αμέσως σε ένα μήνυμα. Η σταδιακή αποδοχή ότι η καθυστερημένη απάντηση δεν συνιστά αγένεια ή αποτυχία, αποτελεί μέρος της θεραπείας, όχι απλώς τεχνική λεπτομέρεια.
Βιβλιογραφία
- Salanova, M., Llorens, S., & Cifre, E. (2013). The dark side of technologies: Technostress among users of information and communication technologies. International Journal of Psychology, 48(3), 422-436.
- Oberst, U., Wegmann, E., Stodt, B., Brand, M., & Chamarro, A. (2017). Negative consequences from heavy social networking in adolescents: The mediating role of fear of missing out. Journal of Adolescence, 55, 51-60.
- World Health Organization. (2019). Burn-out an occupational phenomenon: International Classification of Diseases. WHO News.
- Brailovskaia, J., & Margraf, J. (2017). Facebook Addiction Disorder (FAD) among German students—A longitudinal approach. PLoS ONE, 12(12), e0189719.
