Ναρκισσισμός ονομάζεται σήμερα ένα πολύ ευρύ φάσμα συμπεριφορών, από τη συνηθισμένη φιλοδοξία μέχρι μια σοβαρή διαταραχή προσωπικότητας, και η λέξη χρησιμοποιείται τόσο ελεύθερα που δύο άνθρωποι σπάνια εννοούν το ίδιο. Στο θεραπευτικό δωμάτιο ο όρος εμφανίζεται σχεδόν πάντα ως περιγραφή κάποιου άλλου, του συντρόφου, του προϊσταμένου ή ενός γονιού.
Τι είναι ο ναρκισσισμός και πώς διαφέρουν οι μορφές του
Οι ειδικοί τον αντιμετωπίζουν ως φάσμα. Σε χαμηλό βαθμό περιλαμβάνει υγιή αυτοπεποίθηση. Σε υψηλό βαθμό φτάνει στη Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας, η οποία διαγιγνώσκεται μόνο όταν ένα σταθερό πρότυπο μεγαλοπρέπειας, ανάγκης για θαυμασμό και μειωμένης ενσυναίσθησης επηρεάζει τις σχέσεις και τη λειτουργικότητα του ανθρώπου. Ένας εγωκεντρικός χαρακτήρας ή μια δύσκολη περίοδος δεν αρκούν.
Η έρευνα ξεχωρίζει δύο όψεις. Ο μεγαλειώδης ναρκισσισμός φαίνεται εξωτερικά, με αυτοπεποίθηση και ανάγκη για προσοχή. Ο ευάλωτος περιλαμβάνει ευαισθησία στην κριτική, ντροπή και την πεποίθηση ότι ο κόσμος δεν αναγνωρίζει την αξία του ανθρώπου. Οι Pincus και Lukowitsky (2010) περιγράφουν ότι οι δύο όψεις μπορούν να εναλλάσσονται στον ίδιο άνθρωπο, ανάλογα με τις συνθήκες.
Οι Krizan και Herlache (2018) πρότειναν ότι οι δύο μορφές έχουν κοινό πυρήνα την αίσθηση δικαιώματος, δηλαδή την πεποίθηση ότι κάποιος αξίζει περισσότερα από τους άλλους. Ο μεγαλειώδης τύπος την εκφράζει με αυτοπεποίθηση, ο ευάλωτος με παράπονο και πικρία. Πρόκειται για θεωρητικό μοντέλο που συγκεντρώνει στοιχεία, όχι για οριστικό συμπέρασμα.
Σε μια μετα-ανάλυση, οι Grijalva και συνεργάτες (2015) διαπίστωσαν ότι οι άνδρες βαθμολογούνται κατά μέσο όρο ελαφρώς υψηλότερα από τις γυναίκες στον ναρκισσισμό, κυρίως στην αίσθηση δικαιώματος. Η διαφορά είναι μικρή. Δεν μας επιτρέπει λοιπόν να κρίνουμε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο από το φύλο του.
Όταν η αξία του εαυτού κρίνεται από το σώμα
Η είδηση που έδωσε την αφορμή γι’ αυτό το κείμενο προέρχεται από άλλο πεδίο. Το Psychiatric Times παρουσιάζει την ανησυχία ότι οι αγωνιστές του υποδοχέα GLP-1, φάρμακα που μειώνουν την όρεξη και το βάρος και στα οποία ανήκει η σεμαγλουτίδη, μπορεί να ενισχύουν τον περιορισμό της τροφής σε ανθρώπους με διατροφικές διαταραχές.
Η σύνδεση με τον ναρκισσισμό βρίσκεται σε ένα κοινό σημείο, ότι η αίσθηση αξίας εξαρτάται από κάτι εξωτερικό. Όταν η αξία μετριέται σε κιλά ή σε αντιδράσεις των άλλων, κάθε αλλαγή του μέτρου επηρεάζει τη διάθεση. Ένα φάρμακο που κάνει την απώλεια βάρους εύκολη θα μπορούσε, σε κάποιον ευάλωτο, να δώσει πολύ ισχυρή επιβεβαίωση σε μια επικίνδυνη συμπεριφορά.
Πρόκειται για κλινική υπόθεση. Τα δεδομένα για σχέση ναρκισσισμού και διατροφικών διαταραχών είναι περιορισμένα και αντιφατικά, και οι περισσότεροι άνθρωποι με διατροφική διαταραχή δεν έχουν ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας. Αν υπάρχει σχέση, είναι εύλογο να περνά από την ευάλωτη όψη, δηλαδή από την ντροπή και την εξάρτηση της αυτοεκτίμησης από την εξωτερική αποδοχή.
Κάποιος που είχε ξεκινήσει δίαιτα είπε κάποτε στη συνεδρία ότι ηρεμεί μόνο τις ώρες μετά από ένα κομπλιμέντο για τη σιλουέτα του. «Μετά αρχίζω να φοβάμαι ότι θα το χάσω», πρόσθεσε. Σε τέτοιες περιπτώσεις η απώλεια ενός ακόμη κιλού παύει να είναι στόχος υγείας και γίνεται τρόπος να αποφευχθεί η ντροπή. Η περιγραφή αυτή είναι κλινική παρατήρηση, όχι ερευνητικό εύρημα.
Η προέλευση του ναρκισσισμού δεν έχει ξεκαθαρίσει. Οι Brummelman και συνεργάτες (2015) παρακολούθησαν, σε τέσσερις διαδοχικές μετρήσεις, πάνω από πεντακόσια παιδιά ηλικίας επτά έως έντεκα ετών. Διαπίστωσαν ότι η υπερεκτίμηση από τους γονείς προέβλεπε υψηλότερο ναρκισσισμό αργότερα, ενώ η γονική ζεστασιά προέβλεπε υψηλότερη αυτοεκτίμηση.
Η μελέτη στηρίχτηκε σε αναφορές γονέων και παιδιών, αφορά παιδιά και όχι ενήλικες με διαταραχή, και μια προοπτική καταγραφή δεν αποδεικνύει μόνη της αιτιότητα. Υποδεικνύει όμως μια διάκριση χρήσιμη στην κλινική σκέψη. Η αυτοεκτίμηση που στηρίζεται στη ζεστασιά δεν χρειάζεται συνεχή επιβεβαίωση, ενώ η αίσθηση αξίας που στηρίζεται στον έπαινο τείνει να ζητά όλο και περισσότερο έπαινο.
Όταν η αξία ενός ανθρώπου εξαρτάται από τον έπαινο των άλλων ή από έναν αριθμό στη ζυγαριά, κάθε μεταβολή του εξωτερικού μέτρου μπορεί να τον αποσταθεροποιήσει, ακόμη κι όταν η μεταβολή είναι ευνοϊκή.
Πρακτικά βήματα για τον ίδιο τον άνθρωπο και για τους δικούς του
Όποιος αναγνωρίζει στον εαυτό του αυτή την εξάρτηση από την επιβεβαίωση μπορεί να κάνει ένα απλό πείραμα για μία εβδομάδα. Μετά από κάθε έπαινο και κάθε κριτική σημειώνει πόση ώρα κράτησε η ανακούφιση ή η ντροπή και τι έκανε για να τις διαχειριστεί. Το αποτέλεσμα δείχνει πόσο μεγάλο μέρος της διάθεσής του καθορίζεται από τους άλλους.
Όποιος έχει ιστορικό διατροφικής διαταραχής και σκέφτεται φάρμακο για απώλεια βάρους χρειάζεται πρώτα συζήτηση με τον γιατρό του και, αν υπάρχει, με τον θεραπευτή του. Χρειάζεται επίσης προγραμματισμένη παρακολούθηση για έντονο φόβο αύξησης βάρους και αυστηρό περιορισμό της τροφής.
Η έρευνα δεν επαρκεί ακόμη για γενικές οδηγίες, οπότε μετρά η ατομική αξιολόγηση. Σημάδια που αξίζει να θέτουν σε εγρήγορση τους οικείους είναι η κρυφή συμπεριφορά γύρω από το φαγητό και η απομάκρυνση από κοινά γεύματα.
Οι δικοί ενός ανθρώπου με έντονα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά ωφελούνται από σαφή, συγκεκριμένα όρια. Η φράση «δεν συνεχίζω τη συζήτηση όσο φωνάζεις» συνήθως αποδίδει περισσότερο από το «είσαι ναρκισσιστής». Η ετικέτα προκαλεί άμυνα, ενώ η περιγραφή μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς αφήνει περιθώριο για διάλογο.
Η ψυχοθεραπεία έχει θέση και στις δύο περιπτώσεις. Για τη ναρκισσιστική διαταραχή οι ελεγχόμενες μελέτες είναι λίγες, γι’ αυτό οι θεραπευτές στηρίζονται κυρίως στην κλινική εμπειρία και η αλλαγή είναι συνήθως αργή. Για τις διατροφικές διαταραχές η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία έχει πιο στέρεη τεκμηρίωση.
Μένει ανοιχτό αν τα νέα φάρμακα θα αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι με εύθραυστη αυτοεκτίμηση σχετίζονται με το σώμα τους. Η απάντηση θα προέλθει από μελέτες που δεν έχουν ακόμη γίνει, και ως τότε η προσοχή στο τι σημαίνει για κάθε άνθρωπο ένα χαμένο κιλό παραμένει απαραίτητη.
Βιβλιογραφία
- Brummelman, E., Thomaes, S., Nelemans, S. A., Orobio de Castro, B., Overbeek, G., & Bushman, B. J. (2015). Origins of narcissism in children. Proceedings of the National Academy of Sciences, 112(12), 3659–3662.
- Grijalva, E., Newman, D. A., Tay, L., Donnellan, M. B., Harms, P. D., Robins, R. W., & Yan, T. (2015). Gender differences in narcissism: A meta-analytic review. Psychological Bulletin, 141(2), 261–310.
- Krizan, Z., & Herlache, A. D. (2018). The narcissism spectrum model: A synthetic view of narcissistic personality. Personality and Social Psychology Review, 22(1), 3–31.
- Pincus, A. L., & Lukowitsky, M. R. (2010). Pathological narcissism and narcissistic personality disorder. Annual Review of Clinical Psychology, 6, 421–446.
- GLP-1 receptor agonists may reinforce restriction in patients with eating disorders. Psychiatric Times.
