Ψυχοσωματικά ονομάζουμε τα σωματικά συμπτώματα στα οποία συμμετέχει και η ψυχική κατάσταση, είτε στην εμφάνισή τους είτε στην ένταση και τη διάρκειά τους. Η λέξη δημιουργεί σε αρκετούς ανθρώπους την εντύπωση ότι ο πόνος είναι φανταστικός ή ότι φταίει ο ίδιος που δεν αντέχει την πίεση. Καμία από τις δύο εκδοχές δεν ευσταθεί.
Τι εννοούμε όταν μιλάμε για ψυχοσωματικά συμπτώματα
Ένας άνθρωπος πηγαίνει στον γιατρό επειδή για μήνες πονάει το στομάχι ή η μέση του. Κάνει εξετάσεις αίματος, υπερηχογράφημα, ίσως και αξονική τομογραφία. Όλα βγαίνουν φυσιολογικά και ακούει «δεν έχετε τίποτα». Φεύγει με την αίσθηση ότι δεν τον πιστεύουν, ενώ ο πόνος συνεχίζεται.
Οι φυσιολογικές εξετάσεις δείχνουν ότι δεν υπάρχει ορατή βλάβη στον ιστό. Δεν δείχνουν ότι δεν υπάρχει πόνος. Ο πόνος είναι εμπειρία που διαμορφώνει το νευρικό σύστημα, και το νευρικό σύστημα επηρεάζεται από τον ύπνο, την ένταση, τη διάθεση και τις προηγούμενες εμπειρίες. Γι’ αυτό δύο άνθρωποι με την ίδια βλάβη μπορεί να πονούν πολύ διαφορετικά.
Στην ταξινόμηση ICD-11 του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, ο Treede και οι συνεργάτες του (2015) πρότειναν την κατηγορία του χρόνιου πρωτοπαθούς πόνου. Αφορά πόνο που διαρκεί πάνω από τρεις μήνες, συνοδεύεται από έντονη ενόχληση ή περιορισμό της καθημερινότητας και δεν εξηγείται καλύτερα από κάποια άλλη διάγνωση. Ο ορισμός αναγνωρίζει ρητά τον ρόλο των συναισθηματικών και κοινωνικών παραγόντων.
Μια πρόσφατη επιστημονική είδηση αφορά μια μικροσκοπική συσκευή στο μέγεθος ενός σπόρου. Εμφυτεύεται με ένεση, χωρίς χειρουργείο, δεν έχει μπαταρία ούτε καλώδια, τροφοδοτείται ασύρματα από έξω και ρυθμίζει τη δραστηριότητα των νεύρων (ScienceDaily, 2026). Τα αποτελέσματα προέρχονται από πρώιμες δοκιμές και χρειάζονται περαιτέρω έλεγχο πριν μιλήσουμε για θεραπεία.
Η εξέλιξη αυτή δεν αναιρεί τον ψυχολογικό παράγοντα. Δείχνει ότι ο πόνος περνά μέσα από τα νεύρα και ότι μπορούμε να παρέμβουμε εκεί. Οι συνθήκες που επηρεάζουν τα νεύρα, για παράδειγμα το άγχος και η στέρηση ύπνου, παραμένουν το ίδιο σημαντικές. Δεν γνωρίζουμε ακόμη πώς θα αποδίδει η συσκευή σε ανθρώπους με πόνο που επηρεάζεται σημαντικά από το άγχος.
Πώς το άγχος και η κατάθλιψη σχετίζονται με το σώμα
Οι Henningsen, Zimmermann και Sattel (2003) συγκέντρωσαν σε μια μετα-ανάλυση μελέτες για σωματικά συμπτώματα χωρίς σαφή ιατρική εξήγηση. Βρήκαν ότι το άγχος και η κατάθλιψη σχετίζονταν σαφώς με τα συμπτώματα αυτά. Πρόκειται για συσχέτιση. Δεν μας λέει τι προηγείται και δεν σημαίνει ότι το άγχος προκαλεί το σύμπτωμα σε κάθε άνθρωπο.
Η σχέση λειτουργεί προς δύο κατευθύνσεις. Στην ανασκόπηση των Bair και συνεργατών (2003), ο πόνος και η κατάθλιψη εμφανίζονταν μαζί σε μεγάλο ποσοστό ανθρώπων, και η συνύπαρξή τους συνδεόταν με χειρότερη έκβαση. Ο χρόνιος πόνος εξαντλεί, περιορίζει τις δραστηριότητες και διαταράσσει τον ύπνο, και αυτά ευνοούν την κατάθλιψη.
Η κατάθλιψη, με τη σειρά της, κάνει τον πόνο πιο έντονο και πιο δύσκολο να τον ανεχτεί κανείς. Έτσι οι δύο καταστάσεις ενισχύουν η μία την άλλη, και γι’ αυτό η θεραπεία του ενός προβλήματος χωρίς το άλλο αρκετές φορές αφήνει το αποτέλεσμα ημιτελές.
Η νευροαπεικονιστική έρευνα προσθέτει μια ακόμη ένδειξη. Στο πείραμα των Eisenberger, Lieberman και Williams (2003), οι συμμετέχοντες έπαιζαν ένα ηλεκτρονικό παιχνίδι με μπάλα και στη συνέχεια αποκλείονταν από τους άλλους παίκτες. Κατά τον αποκλεισμό ενεργοποιούνταν περιοχές του εγκεφάλου, όπως ο πρόσθιος προσαραγωγικός φλοιός, που εμπλέκονται και στην επεξεργασία του σωματικού πόνου. Η μελέτη ήταν μικρή και δεν αποδεικνύει ότι ο κοινωνικός και ο σωματικός πόνος ταυτίζονται.
Όλα αυτά τα ευρήματα αφορούν ομάδες ανθρώπων. Σε κάθε άνθρωπο ξεχωριστά, ο ρόλος του στρες μπορεί να είναι μεγάλος, μικρός ή σχεδόν ανύπαρκτος, και μόνο η προσεκτική εξέταση μπορεί να το διευκρινίσει.
Ο πόνος που σχετίζεται με το άγχος είναι τόσο πραγματικός όσο ο πόνος από μια βλάβη, και αξίζει την ίδια προσεκτική αξιολόγηση.
Πρακτικά βήματα όταν τα συμπτώματα επιμένουν
Το πρώτο βήμα είναι η ιατρική εξέταση. Ο πόνος στο στήθος, η απώλεια βάρους χωρίς λόγο, ο πυρετός, το αίμα στα κόπρανα ή η νέα αδυναμία σε ένα μέλος χρειάζονται άμεση αξιολόγηση, όσο αγχωμένος κι αν είναι κάποιος. Το αν η εξήγηση είναι οργανική ή ψυχολογική δεν κρίνεται με εικασίες, αλλά με ιστορικό και εξετάσεις.
Βοηθά να κρατάς για δύο με τρεις εβδομάδες ένα απλό ημερολόγιο. Σημείωνε πότε εμφανίζεται το σύμπτωμα, πόσο έντονο είναι σε κλίμακα από το ένα ως το δέκα, τι είχε προηγηθεί και πόσο κοιμήθηκες. Πολλοί άνθρωποι διαπιστώνουν ότι ο πόνος ανεβαίνει σε συγκεκριμένες μέρες ή καταστάσεις. Ο γιατρός αποκτά έτσι συγκεκριμένα στοιχεία αντί για γενικές περιγραφές.
Ο τακτικός ύπνος, η σταδιακή αύξηση της σωματικής δραστηριότητας και οι τεχνικές χαλάρωσης, για παράδειγμα η αργή αναπνοή, βοηθούν αρκετούς ανθρώπους να μειώσουν την ένταση του σώματος. Στον χρόνιο πόνο η αποφυγή κάθε κίνησης συνήθως παρατείνει το πρόβλημα. Ξεκίνα με λίγη άσκηση, για παράδειγμα δέκα λεπτά περπάτημα, και αύξησέ την κάθε εβδομάδα.
Οι επαναλαμβανόμενες εξετάσεις χωρίς νέα ένδειξη σπάνια καθησυχάζουν για πολύ και αυξάνουν την προσοχή που δίνεις στο σώμα. Συμφώνησε με τον γιατρό σου ένα πρόγραμμα παρακολούθησης, με συγκεκριμένα χρονικά διαστήματα και με συγκεκριμένα σημεία που θα οδηγούσαν σε νέα εξέταση.
Αν υπάρχουν άγχος, πένθος, εξουθένωση ή διαρκής ανησυχία, αξίζει να μιλήσεις και γι’ αυτά στον γιατρό σου. Η ψυχοθεραπεία, ιδιαίτερα η γνωσιακή συμπεριφορική, έχει μελετηθεί σε πολλές μορφές χρόνιου πόνου και λειτουργικών συμπτωμάτων. Στόχος είναι να μειωθεί ο πόνος και η επίδρασή του στην καθημερινότητα.
Όταν ο γιατρός σου λέει ότι οι εξετάσεις βγήκαν καθαρές, ρώτα τι σημαίνει αυτό για τα συμπτώματά σου και ποιο είναι το επόμενο βήμα. Μια καθαρή εξέταση αποκλείει ορισμένες αιτίες. Δεν κλείνει το θέμα και δεν σημαίνει ότι σταματά η φροντίδα.
Βιβλιογραφία
- Bair, M. J., Robinson, R. L., Katon, W., & Kroenke, K. (2003). Depression and pain comorbidity: A literature review. Archives of Internal Medicine, 163(20), 2433–2445.
- Eisenberger, N. I., Lieberman, M. D., & Williams, K. D. (2003). Does rejection hurt? An fMRI study of social exclusion. Science, 302(5643), 290–292.
- Henningsen, P., Zimmermann, T., & Sattel, H. (2003). Medically unexplained physical symptoms, anxiety, and depression: A meta-analytic review. Psychosomatic Medicine, 65(4), 528–533.
- ScienceDaily. (2026). Scientists created a tiny device that can control your nerves to treat chronic pain. ScienceDaily.
- Treede, R.-D., Rief, W., Barke, A., Aziz, Q., Bennett, M. I., Benoliel, R., et al. (2015). A classification of chronic pain for ICD-11. Pain, 156(6), 1003–1007.
