Τι είναι το burnout και πώς εκδηλώνεται
Burnout λέμε την παρατεταμένη εξάντληση που προκαλεί η εργασία, όταν οι απαιτήσεις της ξεπερνούν για μήνες τις δυνατότητες ενός ανθρώπου. Ο όρος χρησιμοποιείται σήμερα και για μια δύσκολη εβδομάδα, ενώ περιγράφει κάτι πιο συγκεκριμένο. Δεν υποχωρεί με ένα Σαββατοκύριακο ανάπαυσης, και αυτό είναι ένα πρώτο σημείο που το ξεχωρίζει από τη συνηθισμένη κούραση.
Η Christina Maslach και ο Michael Leiter (2016), σε ανασκόπηση που δημοσίευσαν στο World Psychiatry, περιγράφουν τρεις διαστάσεις. Η πρώτη είναι η εξάντληση, σωματική και ψυχική. Η δεύτερη είναι ο κυνισμός, δηλαδή η απόσταση και η εχθρότητα απέναντι στη δουλειά και στους ανθρώπους που εξυπηρετεί κανείς. Η τρίτη είναι η αίσθηση ότι δεν αποδίδεις πια όσο πριν.
Το φαινόμενο περιγράφηκε αρχικά σε επαγγέλματα φροντίδας, δηλαδή σε νοσηλευτές, κοινωνικούς λειτουργούς και εκπαιδευτικούς. Στη συνέχεια διαπιστώθηκε σε σχεδόν κάθε είδος εργασίας, όπως φαίνεται στην ανασκόπηση των Maslach, Schaufeli και Leiter (2001). Το επάγγελμα λοιπόν παίζει μικρότερο ρόλο από τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η δουλειά.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συμπεριέλαβε το burnout στην ICD-11 ως επαγγελματικό φαινόμενο και όχι ως ιατρική διάγνωση. Η διατύπωση έχει πρακτική σημασία, γιατί το συνδέει ρητά με το περιβάλλον εργασίας. Ο γιατρός που εξετάζει κάποιον με τέτοια παράπονα οφείλει παρ’ όλα αυτά να ελέγξει αν υπάρχει κατάθλιψη, διαταραχή άγχους ή σωματική νόσος.
Μια γυναίκα γύρω στα σαράντα, υπεύθυνη ομάδας σε μεγάλη εταιρεία, μου είπε κάποτε ότι ξυπνά κουρασμένη ακόμη και μετά από οκτώ ώρες ύπνου. Άφηνε αναπάντητα μηνύματα που παλιότερα απαντούσε αμέσως και ενοχλούνταν από συναδέλφους που ζητούσαν βοήθεια. Το χειρότερο, είπε, ήταν η ενοχή γι’ αυτή την ενόχληση. Η ίδια εικόνα, με μικρές διαφορές, εμφανίζεται σε αρκετούς ανθρώπους.
Η διαφορά από την κατάθλιψη και οι επιπτώσεις στην υγεία
Η σχέση με την κατάθλιψη είναι το σημείο που μπερδεύει περισσότερο. Οι Koutsimani, Montgomery και Georganta (2019) συνέκριναν στη μετα-ανάλυσή τους πολλές μελέτες και βρήκαν ότι το burnout συσχετίζεται σημαντικά με την κατάθλιψη και το άγχος. Η συσχέτιση όμως δεν ήταν τέλεια, γεγονός που στηρίζει την άποψη ότι πρόκειται για διαφορετικές καταστάσεις που επικαλύπτονται.
Στην πράξη, η διάκριση γίνεται με ερωτήσεις. Στο burnout τα συμπτώματα συνδέονται κυρίως με τη δουλειά και ο άνθρωπος αισθάνεται κάπως καλύτερα στις διακοπές ή σε δραστηριότητες που τον ευχαριστούν. Στην κατάθλιψη η απώλεια ενδιαφέροντος και η απαισιοδοξία αφορούν όλες τις περιοχές της ζωής. Με την πάροδο του χρόνου, τα δύο μπορούν να συνυπάρξουν.
Η ανασκόπηση των Salvagioni και συνεργατών (2017) συγκέντρωσε μελέτες που παρακολούθησαν εργαζόμενους στον χρόνο. Το burnout συνδεόταν με μεταγενέστερη κατάθλιψη, μυοσκελετικό πόνο και καρδιαγγειακά προβλήματα, μεταξύ άλλων. Οι μελέτες αυτές είναι παρατηρησιακές και βασίζονται σε ερωτηματολόγια, οπότε δείχνουν συσχέτιση και δεν αποδεικνύουν ότι το burnout προκαλεί από μόνο του αυτά τα προβλήματα.
Το burnout αφορά τη σχέση ενός ανθρώπου με τις συνθήκες της δουλειάς του. Γι’ αυτό η αντιμετώπισή του ξεκινά και από τις συνθήκες, όχι μόνο από τον ίδιο.
Αλλαγές που βοηθούν στη δουλειά και στην καθημερινότητα
Οι παρεμβάσεις που εστιάζουν μόνο στον εργαζόμενο έχουν περιορισμένο όφελος. Οι Panagioti και συνεργάτες (2017) ανέλυσαν ελεγχόμενες μελέτες σε γιατρούς και βρήκαν μικρή μείωση του burnout συνολικά. Το όφελος ήταν μεγαλύτερο όταν άλλαζε η οργάνωση της εργασίας, για παράδειγμα το ωράριο ή η συνεργασία στην ομάδα, και μικρότερο όταν η παρέμβαση απευθυνόταν μόνο στον ίδιο τον γιατρό.
Η έρευνα αφορά γιατρούς, επομένως η μεταφορά των συμπερασμάτων σε άλλα επαγγέλματα είναι εύλογη αλλά όχι βέβαιη. Οι Maslach και Leiter (2016) εντοπίζουν έξι σημεία όπου η δουλειά και ο εργαζόμενος δεν ταιριάζουν, δηλαδή ο φόρτος, ο έλεγχος πάνω στις αποφάσεις, η αμοιβή και η αναγνώριση, η σχέση με την ομάδα, η δικαιοσύνη και οι αξίες.
Ένα πρακτικό πρώτο βήμα είναι να σημειώσεις για δύο εβδομάδες ποιες εργασίες και ποιες ώρες σε εξαντλούν περισσότερο. Με αυτό το υλικό η συζήτηση με τον προϊστάμενο γίνεται συγκεκριμένη. Αντί για «δεν αντέχω», μπορείς να ζητήσεις να αφαιρεθεί μία αρμοδιότητα, να μετακινηθεί μια προθεσμία ή να οριστούν προτεραιότητες.
Στο προσωπικό επίπεδο βοηθούν η σταθερή ώρα λήξης της εργασίας, χωρίς ηλεκτρονικό ταχυδρομείο το βράδυ, και ο τακτικός ύπνος. Η σωματική άσκηση μερικές φορές την εβδομάδα βελτιώνει τον ύπνο και τη διάθεση. Η ψυχοθεραπεία βοηθά όταν υπάρχουν στοιχεία που συντηρούν την εξάντληση, όπως η τάση για τελειότητα ή η δυσκολία να πεις όχι.
Οι διακοπές δίνουν ανάπαυση, αλλά αν οι συνθήκες μείνουν ίδιες, η εξάντληση συνήθως επιστρέφει μέσα σε λίγο καιρό. Γι’ αυτό η άδεια από μόνη της σπάνια αρκεί. Χρειάζεται να συνοδεύεται από κάποια πραγματική αλλαγή στον φόρτο, στο ωράριο ή στις απαιτήσεις του ρόλου.
Χρειάζεται ιατρική εκτίμηση χωρίς καθυστέρηση όταν ο ύπνος διαταράσσεται για εβδομάδες, όταν χάνεται το ενδιαφέρον και έξω από τη δουλειά, όταν αυξάνεται το αλκοόλ ή η χρήση ηρεμιστικών για να αντέξεις τη μέρα, ή όταν εμφανίζονται σκέψεις ότι δεν αξίζει να ζεις. Ο γιατρός μπορεί να κρίνει αν χρειάζεται άδεια ασθενείας.
Σε ορισμένους ανθρώπους, αφού αλλάξουν οι συνθήκες και αναρρώσουν, η δουλειά γίνεται ξανά υποφερτή. Σε άλλους η σωστή απόφαση είναι η αλλαγή θέσης ή εργοδότη, και αυτό θέλει χρόνο και σκέψη, ιδίως όταν η δουλειά καθορίζει και την εικόνα που έχει κανείς για τον εαυτό του. Δεν υπάρχει γενικός κανόνας για το πότε αρκεί η προσαρμογή και πότε χρειάζεται αποχώρηση.
Βιβλιογραφία
- Koutsimani, P., Montgomery, A., & Georganta, K. (2019). The relationship between burnout, depression, and anxiety: A systematic review and meta-analysis. Frontiers in Psychology, 10, Article 284.
- Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Understanding the burnout experience: Recent research and its implications for psychiatry. World Psychiatry, 15(2), 103–111.
- Maslach, C., Schaufeli, W. B., & Leiter, M. P. (2001). Job burnout. Annual Review of Psychology, 52, 397–422.
- Panagioti, M., Panagopoulou, E., Bower, P., Lewith, G., Kontopantelis, E., Chew-Graham, C., Dawson, S., van Marwijk, H., Geraghty, K., & Esmail, A. (2017). Controlled interventions to reduce burnout in physicians: A systematic review and meta-analysis. JAMA Internal Medicine, 177(2), 195–205.
- Salvagioni, D. A. J., Melanda, F. N., Mesas, A. E., González, A. D., Gabani, F. L., & Andrade, S. M. (2017). Physical, psychological and occupational consequences of job burnout: A systematic review of prospective studies. PLoS ONE, 12(10), e0185781.
