Πένθος λέμε την αντίδραση σε μια σημαντική απώλεια, συνήθως τον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου. Μιλάμε κυρίως για τη θλίψη και το κλάμα. Το πένθος όμως αλλάζει και τον ύπνο, την όρεξη, την ώρα που ξυπνάμε και την ώρα που τρώμε, και οι αλλαγές αυτές έχουν πρακτική σημασία για το πώς θα περάσουν οι πρώτοι μήνες.
Αφορμή για αυτή τη σκέψη στάθηκε ένα κείμενο του National Elf Service για τη διπολική διαταραχή. Αναφέρεται σε συμφωνία ειδικών, σύμφωνα με την οποία ο ύπνος και το βιολογικό ρολόι παίζουν ρόλο στη διπολική διαταραχή, αλλά βρίσκουν ελάχιστο χώρο στις κατευθυντήριες οδηγίες. Η συζήτηση αφορά τη χρονοθεραπεία.
Το πένθος δεν είναι διπολική διαταραχή και δεν πρέπει να τα συγχέουμε. Η βασική ιδέα όμως μεταφέρεται και σε άλλες περιπτώσεις. Όταν οι ώρες του ύπνου και της ημέρας διαταράσσονται, επηρεάζεται και η διάθεση, και η προσεκτική αποκατάσταση των ωρών αυτών μπορεί να βοηθήσει.
Πώς επηρεάζει το πένθος τον ύπνο και το βιολογικό ρολόι
Το βιολογικό ρολόι, που οι επιστήμονες ονομάζουν κιρκάδιο ρυθμό, ολοκληρώνει έναν κύκλο περίπου είκοσι τεσσάρων ωρών. Καθορίζει πότε νυστάζουμε, πότε πεινάμε, πότε ανεβαίνει η θερμοκρασία του σώματος και πότε εκκρίνονται ορισμένες ορμόνες. Το ρυθμίζει κυρίως το φως της ημέρας, αλλά και οι κοινωνικές συνήθειες, όπως η ώρα του πρωινού, της δουλειάς ή του δείπνου με κάποιον.
Οι Ehlers, Frank και Kupfer (1988) διατύπωσαν την υπόθεση ότι οι κοινωνικές συνήθειες λειτουργούν ως σήματα για το ρολόι του σώματος. Όταν χάνεται ένας άνθρωπος που οργάνωνε την ημέρα μας, χάνονται και τα σήματα. Σε όσους είναι ευάλωτοι, η διαταραχή αυτή μπορεί να συμβάλει σε επεισόδιο κατάθλιψης ή μανίας.
Ένας χήρος, που για σαράντα χρόνια κοιμόταν γύρω στις έντεκα επειδή η γυναίκα του έσβηνε το φως, μπορεί να βρεθεί να αποκοιμιέται στον καναπέ μετά τις τρεις το πρωί και να ξυπνά το μεσημέρι. Δεν έχει κάποιον λόγο να σηκωθεί νωρίς. Σε λίγες εβδομάδες νιώθει εξαντλημένος και αποδίδει την εξάντληση αποκλειστικά στη θλίψη.
Πράγματι, ένα μέρος της εξάντλησης οφείλεται στη θλίψη. Ο κακός ύπνος όμως χειροτερεύει τη διάθεση, και η χαμηλή διάθεση χειροτερεύει τον ύπνο. Στις πρώτες εβδομάδες μετά από μια απώλεια η δυσκολία στον ύπνο είναι αναμενόμενη. Αν συνεχίζεται για πολύ, αξίζει να εξεταστεί ξεχωριστά από το ίδιο το πένθος.
Καθημερινές ώρες που αξίζει να κρατηθούν
Η Ellen Frank και οι συνεργάτες της ανέπτυξαν για τη διπολική διαταραχή μια ψυχοθεραπεία που ονομάζεται θεραπεία διαπροσωπικού και κοινωνικού ρυθμού. Ο θεραπευόμενος καταγράφει καθημερινά τι ώρα ξυπνά, τρώει, βγαίνει από το σπίτι και κοιμάται, και προσπαθεί να κρατά αυτές τις ώρες σταθερές. Η θεραπεία δουλεύει παράλληλα πάνω στις σχέσεις και στις απώλειες.
Στη μελέτη των Frank και συνεργατών (2005), άνθρωποι με διπολική διαταραχή τύπου Ι παρακολουθήθηκαν για δύο χρόνια. Όσοι ξεκίνησαν με αυτή τη θεραπεία στην οξεία φάση πέρασαν περισσότερο χρόνο χωρίς νέο επεισόδιο, και το όφελος συνδέθηκε με μεγαλύτερη κανονικότητα στην καθημερινότητα. Η μελέτη όμως αφορούσε τη διπολική διαταραχή και όχι το πένθος, άρα τα συμπεράσματά της δεν μεταφέρονται αυτούσια.
Μετά από μια απώλεια, η σταθερότητα είναι δύσκολη επειδή λείπει η διάθεση για οτιδήποτε. Γι’ αυτό η καλύτερη αφετηρία είναι μικρή και συγκεκριμένη. Διαλέξτε μία ώρα ξυπνήματος και κρατήστε την και τα Σαββατοκύριακα, ακόμη κι αν η νύχτα ήταν κακή. Βγείτε έξω το πρωί για λίγο φως της ημέρας και φάτε κάτι περίπου την ίδια ώρα κάθε μέρα, έστω και χωρίς όρεξη.
Δεν χρειάζεται να οργανώσετε ολόκληρη την ημέρα. Μια σταθερή ώρα ξυπνήματος και ένα γεύμα στην ίδια ώρα είναι ένα ρεαλιστικό πρώτο βήμα.
Αν χρειάζεστε ύπνο το μεσημέρι, περιορίστε τον στα είκοσι με τριάντα λεπτά. Αποφύγετε τον καφέ το απόγευμα και το αλκοόλ το βράδυ, γιατί το αλκοόλ βοηθά να αποκοιμηθείτε αλλά διακόπτει τον ύπνο αργότερα. Αν δεν κοιμηθείτε μέσα σε μισή ώρα περίπου, σηκωθείτε και κάντε κάτι ήσυχο, αντί να μένετε στο κρεβάτι με τις σκέψεις σας.
Όσοι έχουν ιστορικό διπολικής διαταραχής χρειάζονται μεγαλύτερη προσοχή. Αν ο ύπνος μειωθεί απότομα για δύο ή τρεις νύχτες και ταυτόχρονα νιώθετε γεμάτοι ενέργεια, ενημερώστε τον γιατρό σας χωρίς καθυστέρηση. Η στέρηση ύπνου ως θεραπεία είναι μέθοδος της χρονοθεραπείας και εφαρμόζεται μόνο με ιατρική παρακολούθηση, ποτέ με πρωτοβουλία του ίδιου του ανθρώπου.
Πότε το πένθος χρειάζεται επαγγελματική βοήθεια
Η θλίψη του πένθους δεν έχει ημερομηνία λήξης, και η ένταση της υποχωρεί με διαφορετικό ρυθμό σε κάθε άνθρωπο. Σε μια μειονότητα, ο πόνος παραμένει εξίσου έντονος και εμποδίζει τη λειτουργικότητα. Τότε μιλάμε για διαταραχή παρατεταμένου πένθους, η οποία έχει πλέον θέση στις διεθνείς ταξινομήσεις των ψυχικών διαταραχών.
Οι Prigerson και συνεργάτες (2021) περιγράφουν πώς φτάσαμε στην αναγνώρισή της. Στην ICD-11 η διάγνωση προϋποθέτει επίμονη λαχτάρα για τον νεκρό ή συνεχή απασχόληση μαζί του για τουλάχιστον έξι μήνες. Στο DSM-5-TR οι ενήλικες πρέπει να έχουν συμπτώματα για τουλάχιστον δώδεκα μήνες, με έντονη δυσφορία και δυσκολία στην καθημερινή ζωή.
Οι Shear και συνεργάτες (2016) εξέτασαν σε τυχαιοποιημένη μελέτη ενήλικες με επιπλεγμένο πένθος. Η ψυχοθεραπεία που σχεδιάστηκε ειδικά για το πένθος βελτίωσε τα συμπτώματα. Το αντικαταθλιπτικό citalopram δεν βελτίωσε το ίδιο το πένθος, αν και σε συνδυασμό με την ψυχοθεραπεία φάνηκε να ωφελεί τα καταθλιπτικά συμπτώματα. Το εύρημα δείχνει ότι το παρατεταμένο πένθος δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως κατάθλιψη.
Ζητήστε βοήθεια νωρίτερα αν η αϋπνία διαρκεί περισσότερο από λίγες εβδομάδες, αν δεν μπορείτε να φροντίσετε τον εαυτό σας ή αν χρησιμοποιείτε αλκοόλ ή ηρεμιστικά για να αντέξετε. Αν σκέφτεστε ότι δεν αξίζει να ζείτε, μιλήστε αμέσως σε κάποιον, καλέστε το 112 ή τη γραμμή 1018 ή πηγαίνετε σε εφημερεύον νοσοκομείο.
Για το πένθος ειδικά, οι μελέτες γύρω από το βιολογικό ρολόι είναι λιγότερες από όσες θα χρειαζόμασταν. Οι πρακτικές που περιγράφηκαν στηρίζονται εν μέρει σε έρευνα σε άλλες διαταραχές και εν μέρει σε κλινική λογική. Δεν γνωρίζουμε ακόμη πόσο μειώνουν τον κίνδυνο παρατεταμένου πένθους, γνωρίζουμε όμως ότι είναι εφικτές και ακίνδυνες.
Βιβλιογραφία
- Ehlers, C. L., Frank, E., & Kupfer, D. J. (1988). Social zeitgebers and biological rhythms: A unified approach to understanding the etiology of depression. Archives of General Psychiatry, 45(10), 948–952.
- Frank, E., Kupfer, D. J., Thase, M. E., Mallinger, A. G., Swartz, H. A., Fagiolini, A. M., Grochocinski, V., Houck, P., Scott, J., Thompson, W., & Monk, T. (2005). Two-year outcomes for interpersonal and social rhythm therapy in individuals with bipolar I disorder. Archives of General Psychiatry, 62(9), 996–1004.
- Prigerson, H. G., Kakarala, S., Gang, J., & Maciejewski, P. K. (2021). History and status of prolonged grief disorder as a psychiatric diagnosis. Annual Review of Clinical Psychology, 17, 109–126.
- Shear, M. K., Reynolds, C. F., Simon, N. M., Zisook, S., Wang, Y., Mauro, C., Duan, N., Lebowitz, B., & Skritskaya, N. (2016). Optimizing treatment of complicated grief: A randomized clinical trial. JAMA Psychiatry, 73(7), 685–694.
